Vrijheid is niet vanzelfsprekend zeggen we ieder jaar rond 5 mei. Maar vrijheid gaat niet alleen over de Tweede Wereldoorlog. De strijd voor vrijheid is eeuwenoud. Juist daarom is de Camino van Vrijheid zo betekenisvol voor het Humanistisch Verbond: de wandelroute laat mensen niet alleen bewegen, maar ook stilstaan bij de geschiedenis én de kwetsbaarheid van vrijheid. In Deventer en Amsterdam kan je al op pad.
Dat de eerste stadswandeling klaar was in Amsterdam, is geen toeval. Volgens Nanda van Bodegraven, filosoof en projectleider Camino van Vrijheid, speelde de stad in de zeventiende eeuw een uitzonderlijke rol in de ontwikkeling van vrijheid van denken. ‘Amsterdam was in de zeventiende eeuw relatief vrij op het gebied van geloof en persvrijheid,’ vertelt Nanda. ‘De stad werd Bibliopolis genoemd vanwege de enorme aantallen boeken die hier gedrukt werden, onder meer voor alle verschillende gelovigen. Maar ook denkers als Spinoza, Hobbes en Locke konden via Amsterdam ideeën verspreiden die elders verboden waren.’
Humanistisch Pieterpad
Naast Amsterdam zijn ook Deventer en een enkele etappewandeling gereed. Tijdens de route kan je audiofragmenten luisteren met vragen over vrijheid, gelijkheid en verantwoordelijkheid. Tegelijkertijd wordt er gewerkt aan nieuwe routes in onder andere Groningen, Utrecht, Den Haag en Amersfoort. ‘Uiteindelijk zal de route ongeveer vierhonderd kilometer lang zijn en uitgroeien tot een humanistisch Pieterpad,’ aldus Nanda. ‘Maar we dromen verder dan Nederland alleen. Hoe bijzonder zou het zijn als de Camino ooit doorloopt naar Parijs? Of zelfs naar Athene? Van Kopenhagen naar Parijs wandelen in de voetsporen van Europese vrijdenkers, dat lijkt me fantastisch.’
Nanda wandelt zelf ook graag. Niet alleen vanwege het lopen, maar vooral vanwege wat wandelen met je doet. ‘Je komt in een andere mindset. Juist daarom past wandelen zo goed bij dit project: het zet mensen letterlijk en figuurlijk in beweging.’
' De Camino van Vrijheid vertelt niet alleen het verhaal van beroemde denkers als Spinoza, maar juist ook van minder bekende namen. '
Vrouwen zichtbaar maken
Een van Nanda’s favoriete dwarsdenkers is Franciscus van den Enden, een zeventiende-eeuwse Amsterdammer en voormalig jezuïet. ‘Hij sprak zich openlijk uit tegen slavernij. Dat was in die tijd revolutionair. Hij dacht na over gemeenschappelijk bezit en inspireerde Spinoza. Misschien was hij zelfs radicaler dan zijn beroemde leerling.’
Ook vrouwen krijgen steeds meer aandacht binnen de routes. In Amsterdam bleek het lastig om vrouwelijke vrijdenkers uit de zeventiende eeuw zichtbaar te maken, simpelweg omdat vrouwen nog nauwelijks mochten publiceren. ‘Dat onderstreept precies waarom dit project belangrijk is,’ zegt Nanda. ‘Hun stemmen zijn uitgewist.’
In andere steden lukt het wel om vrouwen centraal te stellen. Zoals Titia van der Tuuk in Deventer, die zich eind negentiende eeuw verzette tegen ongelijke salarissen. ‘Zij kaartte aan dat ze minder verdiende dan mannelijke collega’s met minder diploma’s. Dat was ongehoord.’
Daarnaast wil de Camino juist ook aandacht geven aan kleinere vormen van maatschappelijke verandering. ‘Niet alleen de grote filosofen deden ertoe,’ zegt Nanda. ‘Ook mensen die een meisjesschool oprichtten, streden voor sociale huurwoningen of zorg toegankelijk maakten voor iedereen, hebben onze samenleving humaner gemaakt.’
Vastgelegde levens
Het is moeilijk voor te stellen hoe anders de wereld vroeger was, aldus Nanda. ‘Je was deel van een traditioneel geheel. Je identiteit lag vast: je was oudste zoon, vrouw, katholiek of boer. Je vroeg je amper af wat je zelf wilde. Het idee dat ieder mens zelfstandig kon denken en zijn of haar eigen leven vorm kon geven, bestond nauwelijks. De stemmen uit het verleden die pleitten voor individuele vrijheid voor iedereen ontroeren mij. Ze besloten op een moment: ik wil vrij zijn in mijn keuzes. In wat ik geloof, in wie ik ben. Ze stonden op, namen risico’s, vochten voor vrijheid. Sommigen werden verbannen, verloren hun werk of hun sociale omgeving. Maar ze bleven zich uitspreken. Juist daarom vind ik het belangrijk om stil te staan bij die geschiedenis van vrijdenkers.’
' We vergeten soms dat we gedragen worden door een samenleving. '
Kleine menselijke gebaren
‘Dat ouderen een staatspensioen hebben, dat we schoon drinkwater uit de kraan krijgen, dat hulpverleners voor iedereen klaarstaan – dat is niet vanzelf ontstaan. Dat is gebouwd door generaties mensen die dat belangrijk vonden. En dat lijken we soms te vergeten. We zijn vergeten dat we gedragen worden door een samenleving. En we vergeten ook makkelijk dat de strijd voor vrijheid voor iedereen nog lang niet klaar is.’
Die gedachte raakt volgens haar ook aan actuele maatschappelijke spanningen. ‘We leven in een tijd waarin populisme groeit en de rechtsstaat onder druk staat. Juist dan moeten we nadenken over wat vrijheid voor iedereen betekent en wat ervoor nodig is om haar te beschermen. Vrijheid is niet alleen een recht dat je krijgt, het vergt onderhoud en is iets waar je samen aan moet blijven bouwen.’
Voor Nanda zit hoop niet alleen in grote politieke bewegingen, maar juist ook in kleine menselijke gebaren. ‘Mensen die koken voor een zieke buurvrouw, een geveltuintje onderhouden of zwerfafval opruimen – dat doet ertoe. Vrijheid en menselijkheid zitten ook in die kleine vormen van zorg voor elkaar.’
Camino van Vrijheid
Van de middeleeuwen tot vandaag, ontdek je al wandelend de levens van mensen die zich inzetten voor een wereld waarin iedereen vrij kan zijn. Deze route is een uitnodiging om na te denken over de vrijheid die we vandaag hebben – en hoe we die kunnen beschermen en vergroten.
