Franciscus van den Enden durfde verder te gaan dan veel van zijn tijdgenoten. In een eeuw vol rijkdom, ongelijkheid en blinde vlekken sprak hij zich openlijk uit tegen slavernij. Hij koos ook radicaal voor democratie, gelijkwaardigheid en kritisch denken – en betaalde daar uiteindelijk een hoge prijs voor.
Dichter bij vrijheid
Franciscus van den Enden (1602-1674) was een Vlaamse immigrant die rond zijn vijftigste een Latijnse school opende aan de Singel in Amsterdam. Door zijn school speelde Van den Enden een belangrijke rol in het intellectuele leven van de stad. En hij durfde zich ook fel te uiten. In de 17de eeuw, een tijd waarin Nederland zich had bevrijd van vreemde overheersing maar zelf actief was in slavernij en kolonisatie, was hij een van de weinigen in Amsterdam die zich openlijk uitsprak tegen slavernij. Voor hem was het onverenigbaar met vrijheid en menselijke waardigheid. ‘Slaven houden en vervoeren is voor ons vrije Nederlanders in verschillende opzichten een heel afschuwelijke zaak’, schreef hij.
In 1665 publiceerde hij zijn Vrije politieke stellingen, onder een pseudoniem. Een fictieve denker, Vrymond, legde hij zijn controversiële gedachten in de mond. Zoals dat alle mensen, ‘zowel van het mannelijk als van het vrouwelijk geslacht’, van nature vrij zijn geboren.
Dichter bij jezelf
In zijn Latijnse school voedde hij leerlingen op tot kritisch en onafhankelijk denken. Hij onderwees niet alleen klassieke talen, maar ook de moderne filosofie van Descartes en Bacon. Toneelspelen hoorde daar voor hem ook bij: een oefening in spreken, denken en jezelf uitdrukken. Zijn leven laat zien hoe vrijheid ook een innerlijke houding is: zelf durven denken, leren en spreken, los van heersende dogma’s en verwachtingen.
Dichter bij de ander
Van den Enden was een groot voorstander van democratie. Ook dat maakte hem een unieke stem in het Amsterdam van die tijd, want bijna iedereen was daar juist tegen. De stad, en de hele Republiek, was verre van democratisch. Amsterdam werd geregeerd door een kliek van rijke families, de regenten. ‘Niemand kan ontkennen dat het geheel groter is dan een deel. Zo is ook de wijsheid van een geheel volk groter dan van een deel’, vond hij. Als mensen met verschillende achtergronden en ervaringen met elkaar overleggen, worden volgens Van den Enden betere beslissingen genomen.
Zijn strijd tegen onderdrukking en voor democratie bleef niet bij woorden. Hij raakte betrokken bij een complot tegen de Franse koning Lodewijk de 14de, de Zonnekoning, met als doel de alleenheerser te vervangen door een meer democratische regeervorm. Die keuze kostte hem uiteindelijk zijn leven: op 73‑jarige leeftijd werd hij gemarteld en opgehangen. Tot het einde bleef hij weigeren zich te onderwerpen.
Dichter bij Franciscus van den Enden
Franciscus van den Enden zet ook ons in het hier en nu aan het denken. Hoe erg vind jij ongelijkheid, en hoe ver ben je bereid te gaan om die uit de wereld te bannen?
Je kan je verder laten inspireren door Franciscus van den Ende via de Camino van Vrijheid in Amsterdam. Deze wandelroute, met stoeptegels vol citaten, voert langs plekken waar humanistische denkers woonden en werkten. Al wandelend sta je stil bij vrijheid – en bij wat nodig is om die vandaag te bewaren en te versterken. Want de strijd voor meer vrijheid voor iedereen is nooit af: niet in Nederland en ook niet daarbuiten. Wandel je mee? Ga op stap met een gids, of ga zelf op pad met onze gratis audiotour of ons boekje. In 1665 publiceerde hij zijn Vrije politieke stellingen, onder een pseudoniem. Een fictieve denker, Vrymond, legde hij zijn controversiële gedachten in de mond. Zoals dat alle mensen, ‘zowel van het mannelijk als van het vrouwelijk geslacht’, van nature vrij zijn geboren.
