Baruch de Spinoza durfde te denken waar anderen zwegen. Hij werd verguisd, verbannen en als gevaarlijk gezien, maar zette ideeën neer die ons nog steeds raken. Zijn boodschap is confronterend: echte vrijheid zit niet in willekeur of macht, maar in begrijpen wie je bent, hoe je handelt en hoe je samenleeft met anderen.
Dichter bij vrijheid
Baruch de Spinoza (1632-1677) was een 17de‑eeuwse filosoof en lenzenslijper, geboren en opgegroeid in Amsterdam. Vier eeuwen na zijn geboorte is zijn invloed nog altijd voelbaar. Zijn ideaal was een open samenleving waarin mensen hun mening vrij kunnen uiten. Niet voor niets staat op de sokkel van het Spinozabeeld aan de Amstel: ‘Het doel van de staat is de vrijheid.’
Volgens Spinoza is vrijheid van denken en spreken geen bedreiging voor vrede, maar juist een voorwaarde daarvoor. Hoe minder ruimte er is voor meningsuiting, hoe gewelddadiger een staat is, stelde hij. Dat was in zijn tijd vernieuwend en controversieel.
Dichter bij jezelf
Vrijheid van denken betekende voor Spinoza ook kritiek mogen uiten op het geloof. De heilige schriften vond hij ‘onzuiver, vervalst en met zichzelf in strijd’. Hij wilde nadenken in plaats van zomaar klakkeloos het geloof van zijn omgeving overnemen, en zich verdiepen in de filosofie. Die belangstelling was erg afwijkend voor zijn gemeenschap. Toen hij ook nog de schulden probeerde te ontlopen die zijn overleden vader achterliet, werd Spinoza als 23 jarige verbannen uit de Joodse gemeenschap vanwege ‘afschuwelijke ketterijen en slechte opvattingen en daden’. De banvloek was ongebruikelijk fel. In die vloek staan zinnen als: ‘Vervloekt zij hij bij dag en vervloekt zij hij bij nacht, vervloekt bij zijn liggen en vervloekt bij zijn opstaan, vervloekt bij zijn uitgaan en vervloekt bij zijn ingaan.’
Spinoza mocht met niemand uit de gemeenschap meer contact hebben, dus ook niet met zijn familie. Toch lijkt hij er niet al te zwaar aan te hebben getild. Hij had al vrienden buiten de joodse gemeenschap, en innerlijk had hij al afstand genomen van de religie. Vanaf nu wijdde hij zich aan de filosofie en zijn geloof in de rede. Hij bleef dicht bij zichzelf, wat hem uiteindelijk in de intellectuele voorhoede van zijn tijd plaatste.
Dichter bij de ander
Spinoza vond het belangrijk dat de staat zorgt voor vrijheid van godsdienst. Mensen hebben verschillende achtergronden en dat zorgt ervoor dat hun motieven kunnen verschillen. Tegelijk mag vrijheid van godsdienst volgens Spinoza nooit inhouden dat mensen die misbruiken om de vrijheid van anderen in te perken. Iedereen mag denken, zeggen en schrijven wat hij of zij wil, mits hij anderen geen schade toebrengt. Dat klinkt in onze oren misschien vanzelfsprekend, maar in zijn tijd was deze manier van denken vernieuwend en radicaal.
Dichter bij Spinoza
Spinoza zet ook ons in het hier en nu aan het denken. Zijn er volgens jou grenzen aan de vrijheid van meningsuiting? En zo ja, waar liggen die dan?
Je kan je verder laten inspireren door Spinoza via de Camino van Vrijheid in Amsterdam. Deze wandelroute, met stoeptegels vol citaten, voert langs plekken waar humanistische denkers woonden en werkten. Al wandelend sta je stil bij vrijheid – en bij wat nodig is om die vandaag te bewaren en te versterken. Want de strijd voor meer vrijheid voor iedereen is nooit af: niet in Nederland en ook niet daarbuiten. Wandel je mee? Ga op stap met een gids, of ga zelf op pad met onze gratis audiotour of ons boekje.
