‘Hier mogen mensen vrijuit spreken’
Voor veel gevluchte vrijdenkers betekent aankomen in Nederland niet automatisch vrijheid. Binnen de steungroep van het Humanistisch Verbond mogen ze vrijuit spreken en vinden ze steun bij elkaar. Nico Lippe en Leentje den Boer leiden de steungroep in Arnhem.
De steungroep voor gevluchte vrijdenkers kent zijn oorsprong in Amsterdam, waar begin 2018 een eerste initiatief werd gestart binnen het Humanistisch Verbond. Leentje den Boer, gepensioneerd humanistisch geestelijk verzorger, was daar sinds 2019 bij betrokken. “Die groep groeide enorm,” vertelt ze. “Het werd te groot en te anoniem. Terwijl juist deze mensen veiligheid, nabijheid en vertrouwen nodig hebben.” Samen met actief lid Nico Lippe besloot ze daarom, na ontmoetingen met vluchtelingen in de regio, in Arnhem een eigen groep te beginnen, onder de vlag van de afdeling Arnhem-Rijnstreek.
De behoefte bleek groot. Mensen die hun land ontvluchtten omdat zij atheïst zijn, of omdat zij hun geloof hebben verlaten, komen in Nederland vaak terecht in asielzoekerscentra waar ze opnieuw niet vrijuit kunnen spreken. Nico: “In AZC’s wonen veel mensen bij elkaar met dezelfde religieuze achtergrond. Voor ongelovigen is dat vaak net zo onveilig als thuis. Ze durven niet uit te komen voor wie ze zijn.”
' Er zijn gevallen geweest van geweld in asielzoekerscentra. '
Dat onveiligheidsgevoel is niet overdreven. Leentje vertelt over een Iraanse man die zij recent sprak. Hij had interesse in de steungroep, maar durfde niet te komen. “Hij deelt een kamer met een fundamentalistische man en is bang dat bekend wordt dat hij ongelovig is. Hij vertrouwt het systeem niet genoeg om zich open te stellen, ook niet tegenover medewerkers.” Zulke verhalen zijn geen uitzondering. Er zijn gevallen geweest van geweld in asielzoekerscentra tegen mensen die hun geloof verlieten of nooit gelovig waren.
In landen als Iran, Bangladesh en Irak kan het afzweren van religie levensgevaarlijk zijn. “Mensen worden ter verantwoording geroepen”, zegt Leentje. “Waarom ga je niet naar de moskee? Waarom vast je niet? Dat kan leiden tot bedreigingen, geweld en zelfs ontvoering van familieleden. Die angst nemen ze mee.”
' De kracht zit in herkenning: het horen van elkaars verhaal. '
Juist daarom is de Arnhemse steungroep zo belangrijk. Het is geen hulpverleningsgroep in de klassieke zin. “Wij zijn niet ‘de helpers’,” benadrukt Leentje. “Het is een lotgenotengroep. Mensen steunen elkaar.” De kracht zit in herkenning: het horen van elkaars verhalen, het delen van ervaringen en het besef niet alleen te staan.
Volgens Nico zie je het effect duidelijk terug bij deelnemers. “Mensen krijgen weer vertrouwen. Ze durven te praten, durven vragen te stellen. Hier hoeven ze zich niet te verbergen.” Dat is essentieel voor hun identiteitsontwikkeling. Sommige deelnemers zijn opgegroeid als atheïst, anderen hebben het geloof pas later losgelaten en zoeken nog naar antwoorden op levensvragen. “Hoe kijk ik nu naar het leven? Wat vind ik belangrijk? Dat soort vragen komen hier op tafel.”
' Hoe kijk ik nu naar het leven? Dat soort vragen komen hier op tafel. '
De bijeenkomsten vinden ongeveer eens per zeven weken plaats. Ze beginnen met een ronde waarin iedereen kan delen hoe het gaat, gevolgd door een inhoudelijk thema. Dat kan gaan over opvoeding, tradities, omgaan met religieuze gebruiken of maatschappelijke thema’s. Soms wordt er in kleine groepjes gewerkt. Na afloop wordt er samen gegeten. “Het samen eten is ook belangrijk”, zegt Nico. “Dat schept verbondenheid.”
Eén van de kernwaarden van humanisme – dialoog – speelt hierbij een grote rol. Leentje, voormalig humanistisch geestelijk verzorger, ziet hoe bevrijdend dat is. “We hebben geen heilig boek en geen dogma’s. Alles is bespreekbaar. Voor mensen die uit samenlevingen komen waar alles vastligt, is dat nieuw. Ze mogen zelf nadenken over wat voor hen van waarde is.”
Dat leidt soms tot verrassende inzichten. Zo ging een gesprek ooit over democratie. Voor deelnemers betekende dat simpelweg ‘vrijheid’. Samen werd verkend dat democratie ook gaat over verantwoordelijkheid nemen, meedoen, inspraak hebben in het dagelijks leven. “Dat was voor velen echt een eyeopener,” vertelt Leentje. “Democratie is niet alleen stemmen eens in de vier jaar.”
' Vrij denken is geen luxe, het is een mensenrecht. '
Wat Leentje en Nico vooral hopen, is dat mensen hier ervaren dat vrijheid van denken echt bestaat. “Dat je mag zijn wie je bent”, zegt Leentje. “Vrij denken is geen luxe, het is een mensenrecht.” In de Arnhemse steungroep wordt dat recht stap voor stap werkelijkheid – in gesprekken, in gedeelde stilte en in het eenvoudige besef dat je hier niet hoeft te doen alsof.
Leentje herinnert zich deelnemers die volledig uitgeput en moedeloos binnenkwamen, na een periode in noodopvang of tentenkampen. “Ze zagen anderen die verder waren in hun proces, die weer een leven opbouwden. Dat gaf hoop.” Voor sommigen is de groep zelfs een ankerpunt om niet weg te zakken in depressie, zeker wanneer hun asielprocedure wordt afgewezen of eindeloos voortduurt.
Steungroep voor gevluchte vrijdenkers
Veel gevluchte vrijdenkers hebben hun overtuiging jarenlang moeten verbergen, ook in Nederland. Daarom hebben we voor hen steungroepen opgericht. In een steungroep vinden zij herkenning, steun en vrijheid om open te praten over levensbeschouwing, identiteit en een nieuw bestaan.
Freedom of Thought
Vermoord omdat je niet in een god gelooft. Of hiervoor in de gevangenis belanden. Wereldwijd krijgen humanisten en vrijdenkers te maken discriminatie.
Het Freedom of Thought-rapport brengt jaarlijks in kaart hoe het zit met de vrijheid om (niet) te geloven. Van juridische straffen tot sociale isolatie: in bijna alle onderzochte landen worden non-religieuzen beperkt in hun vrijheid.
