Vrij denken als democratische graadmeter
Vrijheid van gedachte zien we als een vanzelfsprekend recht. Want wie mag er voor een ander bepalen wat je denkt? Toch staat dat recht onder druk. En blijkt het politiek zelfs explosief. Het net verschenen Freedom of Thought-rapport, een jaarlijkse publicatie van Humanist International, toont hoe groot de afstand is tussen de belofte op vrije gedachten en de politieke werkelijkheid waarin mensen leven.
In internationale verdragen staat het helder: ieder mens heeft het recht een eigen levensovertuiging of religie te kiezen, te veranderen of los te laten. Het recht om te geloven, én het recht om dat niet te doen. Het is een fundamenteel mensenrecht dat gaat over iets waar wetgeving uiteindelijk niet bij kan. En dat maakt dat de vrijheid van levensovertuiging nogal eens op gespannen voet staat met de wens van politieke autoriteiten.
In veel landen vormt religie een referentiepunt in het publieke leven. Politiek, identiteit en religieuze tradities lopen door elkaar. Religie is dan niet alleen een persoonlijke overtuiging, maar ook een culturele grens: een manier om te markeren wie erbij hoort. In wetgeving wordt onderscheid gemaakt en aanhangers van een bepaalde religie of overtuiging worden bevoordeeld. Soms neemt dat extreme vormen aan, zoals in landen waar strenge regels gelden rond godslastering of afvalligheid. Vaker zien we minder expliciete vormen van onderscheid.
Humanisten als te vernietigen vijanden
Het Freedom of Thought-rapport laat zien hoe de uitsluiting of vervolging van niet-gelovigen en humanisten wereldwijd zijn tol eist. Het rapport besteedt aandacht aan de opkomst van religieus gestuurd geweld. We zien het in de VS, waar onverdraagzaamheid uit evangelisch-christelijke hoek de machtsbasis van een autocratisch bewind versterkt. Zowel uit fundamentalistisch christelijke als uit fundamentalistisch islamitische hoek zien we een expliciet einde-der-tijden-denken dat ongelovigen en humanisten als te vernietigen vijanden ziet.
De positie van niet-gelovigen zegt zo meer over een samenleving dan op het eerste gezicht lijkt. Waar het moeilijk wordt om openlijk afstand te nemen van religieuze normen, verschuiven meestal ook andere vrijheden. Journalistiek, academisch onderzoek en protest belanden in hetzelfde spanningsveld. Vrij denken fungeert in zulke situaties als een uiterst gevoelige graadmeter voor de staat van een samenleving.
Vervolging van humanisten en niet-gelovigen zien we niet alleen buiten Europa. In EU kandidaat-lidstaat Georgië bijvoorbeeld zien we hoe religie en politiek verweven zijn. De regeringspartij verdedigt orthodox-christelijke familiewaarden en sluit daarmee hele delen van de bevolking buiten. Journalisten, activisten en oppositiefiguren worden weggezet als vijanden van nationale en religieuze tradities. Religie wordt zo bewust ingezet als politiek drukmiddel waarmee loyaliteit wordt gemeten.
Jij hoort er niet bij
In democratieën duikt religieuze taal steeds vaker op als uiting van nationale identiteit. Verwijzingen naar ‘christelijke wortels’ of ‘beschaving’ functioneren dan als culturele grens: ze geven aan wie bij de gemeenschap hoort. En wie niet. De atheïst, de afvallige, de vrijzinnig gelovige – ze worden uitgesloten. Of, zoals we in de VS nu dagelijks zien, beschuldigd van verraad aan het landsbelang.
Het Freedom of Thought-rapport laat opnieuw zien hoe uiteenlopend de gevolgen van een afwijkende levensbeschouwing kunnen zijn. In sommige landen leidt niet-geloven nog steeds tot de doodstraf. In andere tot lange gevangenisstraf. Mensen verliezen hun werk, worden afgesneden van familiebanden of verliezen hun veiligheid.
Opstaan voor onze rechten
Wat in het rapport ook duidelijk wordt is dat verandering begint bij individuen die weigeren te zwijgen. Mensen die openlijk zeggen dat ze het gewenste geloof verwerpen, een andere overtuiging hebben, ook wanneer dat risico’s met zich meebrengt. Voorzitter van de Nigeriaanse humanisten, Mubarak Bala, is er een voorbeeld van. Hij zat jaren zonder proces gevangen vanwege een Facebook-bericht dat volgens de autoriteiten anti-islamitisch was. Inmiddels is hij door druk vanuit de internationale humanistische beweging weer op vrije voeten.
Vrijheid van religie en levensovertuiging heeft nog altijd mensen nodig die ervoor opstaan. Rolmodellen die alles op het spel zetten voor deze elementaire vrijheid. Docenten die ruimte maken voor kritische vragen. Journalisten die machtsmisbruik blijven onderzoeken. En burgers die het ongemak van twijfel niet uit de weg gaan.
Kloof
Het Freedom of Thought-rapport legt de werkelijkheid van vervolging van humanisten en niet-gelovigen naast de belofte van het mensenrecht op vrijheid van religie en levensovertuiging. Tussen die twee ligt een kloof van politieke onwil, onderdrukking en misbruik.
In een wereld waar overal democratieën onder druk staan en vervangen worden door autocratieën, blijft de vrijheid om zelf keuzes te maken en een eigen levensovertuiging te kiezen schreeuwen om onze voortdurende bescherming.
Freedom of Thought
Vermoord omdat je niet in een god gelooft. Of hiervoor in de gevangenis belanden. Wereldwijd krijgen humanisten en vrijdenkers te maken discriminatie.
Het Freedom of Thought-rapport brengt jaarlijks in kaart hoe het zit met de vrijheid om (niet) te geloven. Van juridische straffen tot sociale isolatie: in bijna alle onderzochte landen worden non-religieuzen beperkt in hun vrijheid.
