Leer je verhouden tot zij die heel anders denken
Wat betekent het om mens te zijn in een tijd vol complexe vraagstukken, waarbij meningen botsen en standpunten verharden? En hoe leer je kijken voorbij je eigen gelijk? In de vernieuwde cursus Menszijn in de 21e eeuw biedt het Humanistisch Verbond ruimte voor reflectie en toenadering tot standpunten die niet de jouw zijn.
Filosoof en docent Ronald Hünneman is een van de drijvende krachten achter de nieuwe opzet. Hij pleit voor meer welwillendheid in het denken: ‘Mens-zijn is meer dan een mening hebben. Het begint bij het vermogen je te verhouden tot mensen die anders denken dan jij.’
‘In de vernieuwde cursus Menszijn in de 21e eeuw hebben we bewust een stap opzijgezet. We kozen zes thema’s – gender, verbondenheid, polarisatie, technologie, klimaat en de vraag wat het betekent om mens te zijn – en benaderen die niet vanuit het innemen van standpunten, maar vanuit de vraag: hoe kijk je naar deze thema’s? En hoe kun je ernaar kijken?
Het gaat ons erom dat cursisten leren de structuur van hun denken te herkennen. Niet: wat vind ik ervan? Maar: hoe kom ik tot dat oordeel? Dat leerde ik ooit van de Noors-Nederlandse filosoof Else Barth, die voor mij een grote inspiratiebron vormt. Zij liet zien dat er onder heel verschillende standpunten vaak verrassend vergelijkbare denkschema’s liggen.
Wat ik belangrijk vind in de cursus, is dat we ons slechts bezig zijn met onze eigen mening. Natuurlijk vinden we als humanisten bepaalde zaken belangrijk. Maar als we alleen maar met elkaar spreken over wat we vinden, dan kietelen we vooral onszelf – en missen we het grotere gesprek. Probeer eens om die ander, met wie je het totaal oneens bent, te zien als een mens die net zo redelijk en rationeel is als jijzelf. Dat klinkt eenvoudig, maar is in de praktijk ontzettend lastig. Toch zit juist dáár de oefening.
Het ligt zelden heel simpel
Laten we het klimaat als voorbeeld nemen om te laten zien hoe je op een andere manier kunt kijken. Wat drijft mensen om een bepaald standpunt in te nemen en daar soms zelfs activistisch in te worden? Neem Groningen. Daar worden windmolens gebouwd op land van rijke boeren die er miljoenen mee verdienen, maar mensen uit omliggende dorpen – weinig inkomsten, ongezonder – worden geconfronteerd met horizonvervuiling en overlast. Geen geld voor zonnepanelen, geen alternatief vervoer, en dan ook nog hun leefomgeving verliezen. Hun verzet wordt al snel weggezet als onwetend of lastig, maar als je goed kijkt, zie je dat er heel redelijke, menselijke zorgen onder liggen. Het is niet zo simpel als verlicht duurzaam versus onwetend egoïstisch. Het is een vraag van perspectief, van ervaring, van rechtvaardigheid.
' Tolerantie laat de ander toe, maar blijft op afstand. Welwillendheid zoekt écht begrip – en verwerkt dat in je eigen denken. '
Redelijkheid en welwillendheid
Voor mij begint humanisme bij het zoeken naar redelijke argumenten – niet om het altijd met elkaar eens te worden, maar om elkaar te kunnen begrijpen. Je verhoudt je niet alleen tot mensen die op je lijken, maar juist tot degenen met wie je het fundamenteel oneens bent. Als ik niet zie waarom iemand iets vindt, wordt het lastig om in gesprek te blijven. Maar als ik erken dat er ook in een tegengesteld standpunt iets redelijks schuilt, ontstaat er ruimte om samen naar een oplossing te zoeken. Juist dat vermogen tot wederzijds begrip is wat ik nu vaak mis, en wat me in tijden van polarisatie misschien wel het meest verontrust.
De hoop is dat mensen de tijd nemen om welwillendheid te zijn, net zolang hun best doen de ander te begrijpen tot ze denken: Hé, dat is best een redelijk standpunt. Waarom denk ik er niet zo over? Uiteraard is dat niet in alle gevallen mogelijk, maar op de momenten dat het wel lukt komen we dichter bij anderen, en als bonus verrijken we ons eigen denken.
Mens-zijn in de 21e eeuw is meer dan alleen een mening hebben. Het gaat om je verhouden tot anderen, ook als je het fundamenteel oneens bent. Want hoe verschillend ook: we samen de toekomst moeten maken.’
