Jij en de ander: over identiteit, angst en polarisatie
In tijden van groeiende verdeeldheid klinkt vaak de roep om meer verbinding. Maar hoe doe je dat, wanneer identiteit en angst zo’n grote rol spelen in hoe we elkaar tegemoet treden? Tijdens de Socrates Summerschool 2025 kwamen zeven Socrates-hoogleraren samen om dit thema vanuit verschillende invalshoeken te verkennen. Het resultaat: een caleidoscoop aan ideeën over hoe wij onszelf, de ander én de samenleving kunnen begrijpen.
Conflicten als motor van democratie
Stijn Neuteleers beet het spits af met een lezing over natuur, landschap en milieudilemma’s. Denk aan de wolf, stikstof en vervuilde meren: onderwerpen die vaak leiden tot felle tegenstellingen. Volgens hem is polarisatie hier niet per se negatief. Waar consensusdenken het conflict probeert glad te strijken, laat conflictsdenken juist ruimte voor de veelheid aan stemmen in een democratie. Democratische projecten zijn immers altijd onvolmaakt.
Neuteleers benadrukt dat emoties, humor en retoriek net zo belangrijk zijn als rationele argumenten. Het gaat erom conflicten vruchtbaar te maken: door te spreken over concrete zaken, niet alleen over identiteiten, ontstaat ruimte om écht met elkaar in gesprek te gaan.
‘De ander is dom’: wat zegt dat over onszelf?
Annabelle Dufourcq nodigde het publiek uit tot een kritische reflectie op domheid. In tijden van polarisatie wordt de ander vaak weggezet als dom. Maar wat gebeurt er eigenlijk als we iemand zo labelen? Is iemand dom in essentie, of doen we allemaal soms domme dingen?
Ze haalde Erasmus, Dostojewski en Sartre erbij om te laten zien dat domheid geen vaststaande eigenschap is. Eerder zegt het label iets over hoe wij afstand creëren en onszelf boven de ander plaatsen. Wie een ander dom noemt, stopt vaak ook met luisteren. Het begrip domheid wordt zo een onderdrukkend instrument dat dialoog onmogelijk maakt.
Kwetsbaarheid en de angst voor verlies
Vivienne Matthies-Boon richtte zich op de paradoxale angst voor kwetsbaarheid. Ze liet zien hoe zowel extreemrechtse gemeenschappen als linkse esoterische groepen teruggrijpen op de kracht van het lichaam en verzet tegen kwetsbaarheid. In de coronapandemie vonden deze uitersten elkaar onverwacht.
Volgens Matthies-Boon draait polarisatie vaak om ons onvermogen om verlies te verdragen. De belofte dat verbetering altijd mogelijk is, overheerst. Maar juist het omarmen van kwetsbaarheid kan een sleutel zijn tot verbinding. Ze daagde de deelnemers uit: welke kwetsbaarheden durf jij onder ogen te zien?
Pacifisme, geweld en humanisme
Yolande Jansen stelde prikkelende vragen over pacifisme en geweld. Hoe verhoudt pacifisme zich tot humanisme? En kan een pacifist ooit geweld gebruiken?
Ze bekritiseerde het gebrek aan debat over wapenhandel en militair onderzoek in Nederland. Met Judith Butler, Freud en Einstein liet ze zien dat de mens zowel liefde als geweld in zich draagt. Pacifisme is daarmee nooit een neutrale houding, maar altijd een politieke keuze. Het gesprek hierover – in lezingen, wandelgangen en bij de borrel – maakte duidelijk hoe actueel en beladen deze vragen zijn.
Ontmoetingen met de vertrouwde vreemdeling
Erik Rietveld bracht samen met zijn broer een animatie over een drijvend park, ontworpen als ruimte voor ontmoeting tussen verschillende groepen. Het ontwerp biedt ruimte voor drie soorten relaties: de anonieme vreemdeling, de vertrouwde vreemdeling en de vriend.
Tijdens een wandeling werden deelnemers uitgedaagd na te denken over hun eigen ‘vertrouwde vreemdelingen’: mensen die we niet goed kennen, maar die toch vertrouwd voelen – de conducteur, de buurman, de vaste marktkoopvrouw. Zulke ontmoetingen, hoe klein ook, vormen het cement van een samenleving die niet in kampen uiteenvalt.
Genderkritiek als meervoudig verhaal
Annemie Halsema onderzocht de kritiek op gender, zowel vanuit feministische hoek als vanuit conservatieve politiek. Ze legde uit dat genderidentiteit beter te begrijpen is als een verhaal, een narratief waarin lagen van cultuur, persoonlijke ervaring en maatschappelijke context samenkomen.
Zo’n narratieve benadering voorkomt simplistische tegenstellingen en opent ruimte voor nuance. Polarisatie ontstaat juist wanneer complexiteit wordt teruggebracht tot zwart-witposities.
Het gelaat van de Ander
Sanneke de Haan sloot af met een lezing over Emmanuel Levinas. Volgens Levinas is de Ander nooit volledig te kennen. Wie denkt de ander te begrijpen, doet die ander tekort door hem of haar in eigen kaders te persen. Het gelaat van de ander roept ons op tot verantwoordelijkheid, juist omdat het zich aan ons begrip onttrekt.
De Haan legde de vraag voor: hoe verhoudt dit denken zich tot het humanisme, dat juist uitgaat van gedeelde menselijkheid? Misschien is de spanning tussen beide benaderingen vruchtbaar: erkennen dat we verbonden zijn, zonder de ander ooit te reduceren tot ons eigen beeld.
Een hoofd vol vragen, een hart vol ontmoetingen
Na twee dagen Summerschool gingen de deelnemers huiswaarts met meer vragen dan antwoorden – en dat was precies de bedoeling. Polarisatie, identiteit en angst laten zich niet eenvoudig oplossen. Maar de bijdragen van de Socrates-hoogleraren lieten zien dat er wel manieren zijn om ermee om te gaan: door conflicten niet te vermijden, maar vruchtbaar te maken; door niet te snel te oordelen over de domheid van de ander; door kwetsbaarheid te omarmen; door ontmoetingen met vreemden te koesteren; door ruimte te maken voor nuance en verhalen; en door steeds opnieuw te erkennen dat de ander ons ontsnapt.
Misschien is dat wel de essentie: dat we juist in het niet-weten, in het gesprek en in de ontmoeting, dichter bij elkaar kunnen komen.
Stichting Socrates
Stichting Socrates, opgericht door het Humanistisch Verbond, heeft als doel om de wetenschap binnen humanistische thema’s te bevorderen. Dat doen we door humanistisch bijzonder hoogleraren te benoemen en aan te stellen. En door het onderzoek van de Socrates-hoogleraren onder de aandacht te brengen, onder meer via onze Socrates Summerschool.
