Rituelen: meer dan hartjes, steentjes en rozen

8 december 2015

Rituelen: meer dan hartjes, steentjes en rozen

Door webredactie

Markeren van belangrijke momenten in het leven door rituelen is ook  in een seculier land als Nederland voor veel mensen belangrijk. De rituelen worden persoonlijker en de vormen van het ritueel zijn vrijer. En, het mag wel wat kunstzinniger. Dat bleek tijdens het symposium Nieuwe Rituelen in een veranderende samenleving bij de Universiteit voor Humanistiek.

Door Julia Doets

Peter Nissen, hoogleraar spiritualiteitsstudies aan de Radboud Universiteit, vertelt dat klassieke rituelen niet altijd meer voldoen, omdat de betekenis van daarvan door de jaren heen is veranderd of simpelweg verdwenen.
De ideeën waarop klassieke rituelen gebaseerd zijn, zijn vaak niet meer relevant. Waar ouders van de twintigers en dertigers van nu bijvoorbeeld uit principe soms niet trouwden, hebben hun kinderen geen boodschap meer aan dat statement.  Trouwen is daarom weer populairder onder twintigers en dertigers.

Publiek tijdens het symposiumWeg met de hartjes en steentjes

Een ritueel wordt soms dus 'ingehaald´door een maatschappelijke verandering. De uitvoering van een ritueel verandert ook. Kunst kan daarbij een prachtige dimensie aan toevoegen, denkt kunstenares Ida van der Lee. Zij definieert een ritueel als: ‘Een geregisseerde gebeurtenis rondom een vraag of kwestie. Plaats, object, aanleiding, klank, handeling en tekst spelen een rol.’ Een ritueel kan volgens haar prima zonder de cliché hartjes, steentjes, rozen en ballonnen en ze ziet een belangrijke rol weggelegd voor kunst.

Want kunst stimuleert verbeeldingskracht en poëzie, verbeeldt schoonheid en is modern en eigentijds. Een van de succesvolste rituelen die Van der Lee heeft geïnitieerd is Allerzielen Alom, naar eigen zeggen “een eigentijds ritueel dat het mysterie rond de dood hanteerbaar maakt.”

Bij het ritueel staat het geleefde leven centraal, niet de rouw en het verdriet. Het motto van Allerzielen Alom is dan ook: 'De doden niet verzwijgen maar vieren om wie ze waren en wat ze nog te vertellen hebben. Tijdens Allerzielen Alom richten kunstenaars een gastvrije ontmoetingsplek in op een begraafplaats als. Alle nabestaanden hun overledenen kunnen herdenken en eren bij een plek die ze bij de overledene vinden passen.

Actieve  rol

Allerzielen Alom startte in 2005 als pilot. Inmiddels hebben er tientallen vieringen plaatsgevonden op verschillende begraafplaatsen in Nederland. Een belangrijke conclusie was dat nabestaanden graag een taak hebben bij zo'n herdenking. Door ze een actieve rol te geven zijn ze niet alleen slachtoffer, maar ook actief betrokken bij het ritueel.

Persoonlijk ritueel

Margaret Holloway van de University of Hull onderzoekt hoe mensen omgaan met  dood en spiritualiteit bij uitvaarten. Zij ontdekte dat de betekenis van rituelen subjectief en persoonlijk is, en belangrijker dan de vorm.
Zij onderscheidt drie soorten rituelen: religieus, traditioneel en 'emerging'.
In de meeste rituelen zijn aspecten van alle drie verwerkt. Ook Holloway vertelt over veranderde betekenissen van rituelen, passend bij de huidige seculiere samenleving. Tegenwoordig dragen familie en vrienden negen van de tien keer de kist van de overledene. Zij doen dit als uiting van liefde, maar vroeger werd het zelf dragen van de kist juist gezien als teken van armoede.

Humanisten en rituelen

  • Ook in Nederland worden humanistische rituelen verzorgd. De Humanistische Uitvaartbegeleiding verzorgt sprekers voor uitvaarten, kan helpen bij het verzorgen van een uitvaart en rituelen vormgeven. Ga naar www.humanistischeuitvaart.nl
  • Het Humanistisch Verbond biedt humanistische relatievieringen aan. Zo’n relatievierder helpt een viering samen te stellen die bij jullie past. Ga naar www.relatieviering.nl

Beeldrecht: Universiteit voor Humanistiek