Lied van mijn leven: verdieping

Mensen met dit profiel vormen zo’n 33% van de Nederlandse bevolking, zijn vaak lager opgeleid en zijn oververtegenwoordigd onder ouderen. Ze hebben waarschijnlijk de laagste gezondheidsvaardigheden, waardoor ze minder gezond zijn en meer met de zorg in aanraking komen.

‘Socialen’ hechten aan gezelligheid en de mening en het welzijn van andere mensen is belangrijk voor hen. Er wordt in deze groep zeker gedacht over de dood, maar zeer weinig over gesproken, vooral omdat men het onderwerp zelf eng vindt en omdat men de naasten er niet mee wil belasten.

De behoefte om regie te voeren over de eigen laatste levensfase is meestal laag, maar ‘socialen’ hechten er vaak wel aan om hun begrafenis ‘mooi’ vorm te geven. Ook houden mensen met dit profiel vaak van gezellige en sfeervolle muziek, die ze graag meezingen.

Een vraag als ‘welke muziek mag er klinken op uw uitvaart?’ biedt daarom een ingang om over eigen sterfelijkheid na te denken en daarover op een lichte manier met naasten in gesprek te gaan. Deze opening kan daarna leiden tot verder gesprek over het levenseinde.

‘Vertrouwenden’ (12% van de Nederlandse bevolking) zijn veelal mensen met een religieuze achtergrond voor wie de dood bij het leven hoort. Ze hebben in eerste instantie niet veel behoefte aan regievoering, omdat ze er op vertrouwen dat het vanzelf goed zal gaan. Zingen en activiteiten rond zingeving voelen voor hen ‘natuurlijk’ aan.

‘Pro-actieven’ (20% van de Nederlandse bevolking, een groeiende groep) zijn graag op een gepersonaliseerde, authentieke en verdiepende wijze met hun eigen sterfelijkheid en laatste levensfase bezig. Voor hen kan de methodiek in die behoefte voorzien.

Enkele reacties van bewoners:

• “Ik moet altijd huilen bij zoiets, altijd, altijd. Maar goed, maakt niet uit.”
• Na het zingen van ‘Mens, durf te leven’: “Dat heb ik wel geweten, ja, durf te leven, ja!”
• “Mijn vader was meer van de wals, hij danste graag.”
• “Bij ons thuis klonk vaak opera en operette. Dat was vaak ook dansmuziek, muziek waar je goed op kon dansen.”
• “Toekomst? Nou, zoveel toekomst heb ik niet meer, hoor!”
• “We dragen allemaal onze pijn met ons mee.”
• “Hé, zijn dat echte bloemen?”  “Gezellig, die lekkere koekjes.”
• “Ik voel me echt thuis hier.”
• “Ik speel zelf piano, ik kom uit een hele muzikale familie, alle kinderen maakten muziek.”
• “Ik zei thuis dat ik naar vriendinnen ging, maar eigenlijk ging ik swingen op de Zeedijk.”
• “Mooie liedjes, ik probeer ze thuis wel, maar raak dan een beetje de kluts kwijt. Ik ben altijd heel blij als ik hier kom. Jammer dat ’t eind december al weer afgelopen is.” – “Ja, heel gezellig hier.” – “Niet alleen gezellig, je steekt er ook wat van op.”
• “Ik kan zo niet doodgaan, dit moet uitgepraat worden.”
• “Je krijgt nooit antwoord op hoe het zal zijn. Ik heb ’t de mensen gevraagd die al gegaan zijn, om ’t me in een droom te vertellen of zo, maar je weet ’t nooit.”
• “Het straalt rust uit hier, ik kom altijd graag!”
• “Ja, je houdt je groot voor de kinderen. Ik klaag nooit. Want als je klaagt is het mis. Ik doe vrolijk.”
• “Waarom zou je bang zijn voor de dood. Die komt heel langzaam en heel natuurlijk. Je kunt steeds minder, je wordt ziek en dan ga je dood.”
• “Ik ben toch wel bang om het einde mee te maken, je weet niet wat er komt. Ik denk dat het wel mee zal vallen, maar je weet het niet. Het is vooral de angst voor het onbekende.”
• Een deelneemster vindt het leuk de keuze van een lied voor de laatste bijeenkomst aan de begeleiding over te laten: “Jullie maken dan eigenlijk een foto van ons, een foto in de vorm van een lied.”
• “Het is moeilijk en toch mooi om het over de dood te hebben.”
• “Je leert elkaar kennen, je hoort van alles van elkaar wat je niet weet als je mensen op de gang tegen komt. Ik had nooit gedacht dat zij ook piano zouden spelen, dat weet je van elkaar niet.”
• “Als ik daar met mijn kinderen over wil praten, zeggen ze: ‘Ach, mam, doe niet zo mal, je bent nog lang niet dood.’ Ik wil het daar ook niet over hebben, ik wil ze er niet mee belasten.”
• “Je steekt er wat van op.”
• “In zo’n klein groepje komt iedereen beter tot zijn recht.”
• “Vooral de verhalen van de anderen ook, dat heeft geholpen.”
• “Ik heb er veel aan gehad, ik hoop dat ’t doorgaat.”
• “Het was geweldig, anders kwamen we niet zo graag.”

De begeleiders hoeven geen geweldige zangstem te hebben of perfect een instrument te bespelen, maar het is wel behulpzaam wanneer minstens één van de begeleiders zich voldoende comfortabel voelt met zingen en muziek maken om het samen zingen goed te kunnen begeleiden. Bovendien is het van belang dat de muzikaal begeleider in de manier van zingen en begeleiden zich afstemt op de deelnemers en kan aanvoelen en in muziek kan vertalen wat zij nodig hebben qua tempo en accenten in de liederen. (Zie ook: pagina 7 van de handleiding)

Een andere manier om met muziek te werken – als levende muziek niet haalbaar blijkt te zijn – is om te werken met CD’s, of met muziek van Youtube of Spotify, die wordt afgespeeld via een smartphone, tablet of laptop, en met behulp van een (bluetooth)boxje wordt versterkt. Daarvoor is een internetverbinding noodzakelijk. Ook wanneer levende muziek aanwezig is, is de aanwezigheid van een laptop en boxje raadzaam: soms noemen deelnemers een specifiek lied dat bij de muzikant niet bekend is. Die kun je dan meteen opzoeken op internet. Als de begeleider meezingt en de deelnemers uitnodigt dat ook te doen, brengt dat vaak meer teweeg dan wanneer er alleen naar geluisterd wordt. (Zie ook: pagina 8 van de handleiding)

Dat hoeft niet per se. Het kan ook samen met iemand anders, zoals een activiteitenbegeleider, vrijwilliger of verzorgende. Twee begeleiders is van belang om de taken goed te kunnen verdelen. De geestelijk verzorger kan alle aandacht richten op het groepsgesprek, terwijl de tweede begeleider bijvoorbeeld muziek opzoekt op Spotify of Youtube, de muziek begeleidt en mensen die meer zorg nodig hebben extra ondersteuning biedt.

(Zie ook: pagina 7 van de handleiding).

Reken voor de voorbereiding zo’n 12 uur voor zaken als het regelen van de ruimte, inlezen op en zich eigen maken van de methodiek, werven van bewoners, afstemmen van inhoud en liederen, selecteren van liederen uit de liedlijst, bestellen van informatiebrochures, etcetera.

Daarnaast moet per bijeenkomst nog zo’n 3 à 4 uur worden gerekend voor de voorbereiding, eventueel oefenen van te zingen liederen, klaarmaken van de ruimte, eventueel ophalen van bewoners (dit kan ook door verzorgenden worden gedaan), de bijeenkomst zelf en een korte nabespreking en voorbereiding voor de volgende bijeenkomst.

(Zie ook: pagina 11 van de handleiding)

De methodiek is bedoeld voor mensen die vanwege lichamelijke beperkingen niet meer zelfstandig kunnen wonen. Zoals bewoners van somatische afdelingen in de ouderenzorg, of mensen die ‘wonen met zorg’ of in een verzorgingshuis. Het gaat bijvoorbeeld om mensen met bewegingsbeperkingen, hartfalen, hersenaandoeningen als Parkinson of de gevolgen van een beroerte, kanker of een sterk verminderd gehoor of gezichtsvermogen.

Hoewel deze mensen niet vanwege cognitieve beperkingen of dementie in het verpleeghuis zijn opgenomen, heeft een deel van de bewoners wel te maken met (beginnende) dementie, vergeetachtigheid, geheugenproblemen en moeite om zich (lang) te concentreren. Wanneer één of enkele bewoner(s) in de groep zulke cognitieve beperkingen heeft (hebben), is dit over het algemeen door een flexibele begeleider goed te hanteren.

De methodiek is echter niet geschikt voor een psychogeriatrische groep, met bewoners die allemaal lijden aan een vorm van dementie. Voor hen zijn andere methodieken ontwikkeld rond zingeving in de laatste levensfase, waarin ook muziek een rol speelt, zoals ‘Belevingsconcert’, ‘Sprekende handen’ en de reguliere bezinningsbijeenkomsten in zorginstellingen.

(Zie ook: pagina 4 en 5 van de handleiding)