Twee generaties sprekers

Na honderden uitvaarten neemt Hennie Stempher afscheid als uitvaartspreker bij het Humanistisch Verbond. Saskia Okhuijzen is net begonnen. Wat drijft hen, hoe kijken ze naar de dood en wat maakt een afscheid betekenisvol? In een open gesprek delen ze hun ervaringen, twijfels en inzichten.

‘Mijn eerste zelfstandige uitvaart moet nog plaatsvinden’, zegt Saskia. ‘Ik heb het familiegesprek gehad en ben nu bezig met het schrijven.’

‘Je groeit daar snel in’, zegt Hennie. ‘In het begin bereid je alles heel precies voor. Later leer je dat het ook mag ademen.’

‘Ik maak nu echt een draaiboek,’ zegt Saskia. ‘Dat geeft me rust. Ik wil dat het klopt, voor de familie, maar ook voor mezelf.’

Hennie: ‘Maar de kern blijft: luisteren. Daar begint alles.’

Het gesprek komt al snel op het familiegesprek, het moment waarop een leven zichtbaar wordt voor een spreker.

‘Ik vind dat het mooiste onderdeel,’ zegt Saskia. ‘Je komt bij mensen thuis en je hoort verhalen die soms nog nooit uitgesproken zijn. Maar het is niet altijd makkelijk. Soms weten mensen zelf niet goed wat ze moeten vertellen.’

‘Dat heb ik ook vaak meegemaakt’, zegt Hennie. ‘Dan moet je zoeken. Doorvragen. Soms zelfs anderen inschakelen om een beeld compleet te krijgen. Niet iedereen is gewend om over gevoelens of herinneringen te praten.’

‘En dan is het de kunst om daar toch betekenis uit te halen,’ zegt Saskia. ‘Om iets te vinden dat raakt.’

Hennie knikt. ‘Je probeert een moment te creëren waarin mensen afscheid kunnen nemen. Dat is je rol.’

‘Maar wat benoem je wel en wat niet?’ vraagt Saskia. ‘Je wilt eerlijk zijn, maar ook respectvol.’

‘Je bent geen rechter,’ zegt Hennie rustig. ‘Je bent er om verbinding te maken.’

‘In de opleiding hebben we veel aandacht besteed aan rituelen,’ zegt Saskia. ‘Dat kan heel klein zijn. Een kaars, een tekst, een symbool.’

Hennie glimlacht. ‘Ik heb meegemaakt dat mensen geen kaars wilden, omdat ze dat religieus vonden. Terwijl het eigenlijk veel ouder is dan religie. Licht, warmte, samenkomen.’

‘Dat vind ik mooi,’ zegt Saskia. ‘Dat je betekenis kunt geven aan iets eenvoudigs. Maar het moet wel passen bij de persoon. Anders voelt het gemaakt.’

‘Dat is het belangrijkste,’ zegt Hennie. ‘De vorm mag nooit belangrijker worden dan de inhoud.’

‘En toch zie je steeds meer vormen,’ zegt Saskia. ‘Bijzondere kisten, persoonlijke invullingen.’

‘Daar heb ik geen oordeel over,’ zegt Hennie. ‘Als het de familie helpt, dan is het goed. Je kunt aan elke vorm betekenis geven, als je maar begrijpt waarom het belangrijk is voor hen.’

‘Ik ben benieuwd’, verandert Saskia van onderwerp. ‘Wat was jouw motivatie om dit werk te doen. Ik hoor van mijn omgeving namelijk vaak: uitvaarten, de dood, waar heb je zin in? Terwijl het mij juist altijd heeft beziggehouden.’

Hennie hoeft niet lang na te denken. ‘Omdat het om mensen gaat. Iemand is er niet meer en anderen moeten verder. Als jij daar iets in kan betekenen, dan is dat waardevol.’

‘Voor mij is het ook die aandacht,’ zegt Saskia. ‘Het ontzorgen. En ja, ook de voldoening. Dat je voelt dat je iets hebt bijgedragen op een belangrijk moment in iemands leven.’

‘Dat is niet egoïstisch,’ zegt Hennie. ‘Dat hoort erbij.’

‘Het brengt ook balans in mijn leven,’ zegt Saskia. ‘Mijn werk is commercieel. Spreken op uitvaarten relativeert. De dood laat zien wat echt belangrijk is.’

Dan komt de vraag die onvermijdelijk is. Hoe kijken beiden naar de dood?

Hennie is kort. ‘Het hoort bij het leven. Ik ben er niet bang voor. Ik hoop dat het rustig gaat, zoals bij mijn vader, in zijn slaap.’

Saskia knikt. ‘Zo kijk ik er ook naar. Nuchter. Het gebeurt een keer. Maar ik merk wel dat de dood vroeger meer een taboe was.’

‘Dat klopt,’ zegt Hennie. ‘Als kind mocht ik niet eens mee naar een uitvaart. Dat maakte het iets geheimzinnigs.’

‘Dat herken ik,’ zegt Saskia. ‘En nu zie je dat het opener wordt. Maar toch, mensen vinden het nog steeds moeilijk om erover te praten.’

‘Vooral over rouw,’ vult Hennie aan. ‘Mensen weten niet goed hoe ze daarmee om moeten gaan. Ze ontwijken elkaar soms.’

‘Ja,’ zegt Saskia. ‘Ik ben vrijwilliger bij het Luisterend Oor in Harderwijk. Dan wandel je op de begraafplaats en spreek je mensen aan. Ik merk hoe graag mensen willen vertellen, maar ook hoeveel eenzaamheid er is. Mensen hebben behoefte om hun verhaal te vertellen, maar voelen zich bezwaard om dat steeds bij dezelfde mensen te doen.’

‘Terwijl praten juist helpt,’ zegt Hennie.

Saskia: ‘Ik heb altijd een beetje moeite met het woord gecondoleerd. En jij?’

Hennie: ‘Ik ook, maar ik doe het wel.’

Saskia: ‘Het is een gewoonte wat hoort, net als je iemand feliciteert. Maar voor mijn gevoel maak je je er een beetje te gemakkelijk mee af.’

Hennie: ‘Als je het niet doet, dan krijg je later commentaar op de evaluatie: hij heeft ons niet gecondoleerd.’ Dan na een korte stilte: ‘Ik heb een collega gehad, die had een seminarieopleiding gehad en die zei: je hebt de mensen niet gekend, dan kun je niet condoleren. Condoleren is medeleven.’ 

Saskia: ‘Je hebt heel veel uitvaarten gedaan, is er een uitvaart die je het meest is bijgebleven?’

Dat blijkt die van een 25-jarige man te zijn geweest. Hennie: ‘De ouders kregen in Frankrijk, waar ze op vakantie waren, het bericht dat hun zoon was omgekomen bij de MH17-ramp. Ze waren compleet lamgeslagen en konden tijdens de uitvaart zelf niet spreken. Dan voel je hoe belangrijk jouw rol is: je zoekt woorden waar zij die niet kunnen vinden. 298 mensen zijn uit de lucht geschoten, zo begon ik mijn verhaal.’

‘Dat lijkt me heel heftig om te hebben moeten doen,’ zegt Saskia.

‘Dat was het ook,’ zegt Hennie. ‘Maar als je daarna hoort dat het hen geholpen heeft, dan weet je waarom je het doet. Ik kreeg een mail van zijn moeder waarin ze schreef hoe dankbaar ze was.’

Het gesprek komt op humanisme. ‘Wat is voor jou een humanistische uitvaart?’ vraagt Saskia.

Hennie denkt even na. ‘Dat mensen zelf betekenis geven,’ zegt hij. ‘Dat er geen vast kader is waar je in moet passen. Je vertrekt vanuit het leven dat iemand heeft geleid, en vanuit de mensen die achterblijven. Niet vanuit regels die al vaststaan.’

Saskia herkent dat meteen. ‘Ja, en dat je zonder oordeel kijkt,’ zegt ze. ‘Dat je echt probeert te begrijpen wie iemand echt was. Wat belangrijk was in iemands leven, waar iemand blij van werd, wat iemand moeilijk vond. Niet alleen de feiten, maar ook de mens erachter.’

Volgens Hennie zit daar precies de kern van hun werk. ‘Je probeert dat vervolgens te vertalen naar een afscheid dat klopt,’ zegt hij. ‘Dat mensen voelen: ja, dit was hij. Of: dit was zij.’

Hennie Stempher (Arnhem, spreker van 2006 tot 2026) werkte jarenlang in de voorlichting en communicatie bij een energiebedrijf. Na zijn pensioen zette hij zich in als vrijwilliger en vond hij in het spreken bij uitvaarten een betekenisvolle invulling. Hij verzorgde meer dan vierhonderd uitvaarten.

Saskia Okhuijzen (Harderwijk, spreker sinds 2026) is manager klantenservice en actief als vrijwilliger bij het ‘luisterend oor’ in Harderwijk. Na een opleiding tot uitvaartbegeleider koos zij bewust voor spreken bij uitvaarten van het Humanistisch Verbond, vanuit betrokkenheid en zingeving.