Hoe Nederland sterft, rouwt en afscheid neemt

In oktober verschijnt Mors Neerlandica, een boek over de manier waarop mensen in Nederland omgaan met sterven, afscheid en rouw. We spraken projectleider Martin Hoondert.

‘’Het idee kwam van mijn collega Paul Post. Hij wilde vanuit de Funeraire Academie een breed boek samenstellen over de dood in Nederland. Die academie is een platform waar wetenschappers en mensen uit de praktijk elkaar ontmoeten. Vanaf het begin wilden we academici en professionals laten samenwerken. We organiseerden werkconferenties, bepaalden samen de thema’s en bespraken tussentijdse uitkomsten. Het boek is dus niet het product van één auteur, maar van een groot netwerk van mensen die elk vanuit een andere positie naar de dood kijken. Fiona Fortuin van Sprekers bij Uitvaarten heeft ook een bijdrage geleverd.”

Martin Hoondert is universitair hoofddocent Muziek, Religie en (Digitale) Rituelen aan Tilburg University. Hij doet onderzoek naar rituelen rond sterven, uitvaarten en herdenken, met bijzondere aandacht voor muziek en digitale ontwikkelingen.

“De centrale vraag was hoe we in Nederland omgaan met de dood. Maar zodra je die vraag stelt, merk je dat ‘de dood’ niet één ding is. Het is een proces. Het begint bij ziekte, ouder worden en vragen over de laatste levensfase. Daarna volgen afscheid en uitvaart, en vervolgens rouw en herdenken. We behandelen wilsverklaringen, euthanasie, cremeren en begraven, nieuwe technieken, veranderende begraafplaatsen en verschillende vormen van rouw. Door die hele route te volgen, zie je hoeveel keuzes, relaties en rituelen er rond de dood bestaan.”

“Persoonlijke uitvaarten zijn belangrijker geworden. Foto’s, muziek en het levensverhaal staan vaak centraal. Maar er zijn ook mensen die het juist klein en sober willen houden. Ik vraag me af of alleen het persoonlijke verhaal genoeg is. Een uitvaart kan snel anekdotisch worden: herinneringen, foto’s en favoriete liedjes. Maar mensen zoeken ook betekenis. Misschien is er naast het persoonlijke verhaal een groter kader nodig. Dat kan religieus zijn, maar ook humanistisch: taal die helpt om het individuele leven in een breder perspectief te plaatsen.

Natuurbegraven wordt steeds populairder. Onderzoekers dachten aanvankelijk dat duurzaamheid het belangrijkste motief zou zijn. Dat speelt mee, maar vaak vinden mensen vooral de plek aantrekkelijk: de rust, de natuur en het idee dat nabestaanden geen graf hoeven te onderhouden.

Ook gewone begraafplaatsen veranderen. Zeker in steden zijn het groene plekken waar mensen willen wandelen of zitten. Beheerders moeten nadenken of een begraafplaats uitsluitend een plek voor de doden is, of ook een publiek park waar verhalen worden gedeeld.

Nieuwe vormen van lijkbezorging, zoals resomeren, veranderen bovendien onze rituele taal. Spreken we dan nog over ‘toevertrouwen aan de aarde’ of ontstaat er nieuwe taal rond water? De Vlamingen spreken overigens niet van resomeren maar van een ‘aquamatie’. Dat vind ik mooi gevonden.”

“Zelf doe ik onderzoek naar digitale technologie bij uitvaarten, waaronder hologrammen. Er zijn plechtigheden geweest waarbij de overledene als levensgrote projectie zelf het woord voert. Ook kunstmatige intelligentie verandert de rouwpraktijk. Op basis van iemands digitale gegevens kan een chatbot worden gemaakt waarmee nabestaanden als het ware blijven praten. Dan kan je na het overlijden van je partner nog altijd overleggen over de opvoeding van je kinderen. Dat fascineert me, maar roept ook ethische vragen op. Wie bezit die data? En wat doet zo’n digitale aanwezigheid met het besef dat iemand werkelijk gestorven is?

‘Het boek nodigt sprekers bij uitvaarten uit om verder te kijken dan tekst alleen. Welke rol spelen symbolen, ruimte, muziek en handelingen? Juist humanistisch sprekers kunnen taal en rituelen bieden aan mensen die niet binnen een religieuze traditie staan. Zij helpen een levensverhaal te vertellen, maar kunnen ook woorden geven aan verbondenheid, eindigheid en de betekenis die een mens voor anderen heeft gehad.”

“Een boek over de dood en daar dan vier jaar aan werken, word je daar niet somber van, hoor ik nog wel eens. Juist niet. Ik zie hoeveel mooie initiatieven er zijn en hoeveel ruimte er ontstaat voor verhalen over verlies. In televisieprogramma’s, herdenkingen en nieuwe rituelen wordt de dood zichtbaarder. Dat helpt ons misschien ook om het leven meer te waarderen. Het gesprek kan wat mij betreft nog opener en dieper. Kunnen we op het werk ruimte maken voor een rouwende collega? Durven we te praten over waar we willen sterven, wat we willen nalaten en hoe we herinnerd willen worden? Ik hoop dat Mors Neerlandica mensen helpt om zulke gesprekken te beginnen.”

Sprekers bij uitvaarten

Als verdriet het moeilijk maakt om iets te zeggen, helpen wij je de woorden te vinden voor bij het afscheid. In jouw toon, met jouw herinneringen.

Laatste levensfase

We duwen de dood het liefst zo ver mogelijk weg. Maar in welke fase van je leven jij je ook bevindt: je laatste fase komt er hoe dan ook aan. Dus je kan de dood maar beter recht in de ogen kijken.

Maak kennis met onze sprekers