Trauma over generaties heen: de blijvende impact van slavernij
Het verleden is niet voorbij – het leeft voort in lichamen, gedachten en systemen van vandaag. Steeds meer onderzoek toont aan dat slavernij en kolonialisme diepe sporen hebben nagelaten die generaties overstijgen. Wat betekent dat voor de mensen die deze erfenis dagelijks met zich meedragen?
‘Ik had het mis. Eeuwen van onderdrukking en uitbuiting werken door in het hier en nu. In racistische stereotypen. In discriminerende patronen van uitsluiting. In sociale ongelijkheid.’ Voormalig premier Mark Rutte sprak deze woorden uit op 19 december 2022: de dag dat het kabinet formeel excuses maakte namens de Nederlandse overheid voor het koloniale en slavernijverleden. In zijn toespraak erkende de voormalig premier dat hij fout zat. Voorheen dacht hij namelijk dat het ‘zo lang geleden’ was en de nasleep van het slavernijverleden niet zou bestaan in het hier en nu. Maar dat is niet waar. Het verleden heeft nog steeds invloed. Meer en meer onderzoeken laten zien dat ingrijpende gebeurtenissen in de geschiedenis en de periodes erna een negatieve impact hebben op de mensen die ze moesten doorstaan, hun nakomelingen én de generaties die volgden. Dit staat ook wel bekend als intergenerationeel trauma, en dat kan zich op allerlei manieren uiten.
Intergenerationeel trauma
Psychologisch trauma ontstaat wanneer je een heftige gebeurtenis meemaakt en je lichaam of geest dit niet kan verwerken. Gevoelens van angst, woede of eenzaamheid blijven hangen en nemen je vaak over. Het lukt je dan niet om dit te verwerken of ermee om te gaan. Intergenerationeel trauma is onverwerkt psychologisch trauma dat doorgegeven wordt aan de generaties erna. In onderzoek maakt men vaak onderscheid tussen intergenerationeel trauma en transgenerationeel trauma. Het eerste is bijvoorbeeld een vader die een traumatische gebeurtenis meemaakt, dit niet verwerkt en doorgeeft aan zijn kind – intergenerationeel trauma gaat dan over trauma doorgegeven aan generaties die aan elkaar grenzen. Transgenerationeel trauma gaat verder dan dat. Als bijvoorbeeld een meisje de effecten voelt van het trauma van haar vader maar hier niets mee doet, geeft zij dit weer door aan haar kinderen. Het trauma is dan begonnen bij de vader, maar het loopt door tot zijn kleinkinderen. Of misschien zelfs verder als die kleinkinderen het trauma ook niet verwerkten. In de volksmond gebruikt men intergenerationeel en transgenerationeel trauma door elkaar.
Onderzoeken naar intergenerationeel trauma werden voorheen vooral gedaan in de context van oorlogen of bijvoorbeeld de Holocaust. Maar de laatste jaren, zeker sinds Black Lives Matter en het Herdenkingsjaar Slavernijverleden (1 juli 2023 tot 1 juli 2024), is er meer aandacht voor de effecten van het slavernij- en koloniale verleden. In opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport deed antropoloog Alana Helberg-Proctor in 2025 onderzoek naar de doorwerking van de trans-Atlantische slavenhandel en slavernij op de gezondheid van nazaten en de gezondheidszorg in Nederland. Zij onderzocht dus intergenerationeel trauma.
Intergenerationeel trauma uit de slavernij
Wat Helberg-Proctor als eerste concludeerde in haar onderzoek is dat er weinig tot geen onderzoek is gedaan naar intergenerationeel trauma van nazaten van tot slaaf gemaakten in Nederland. Veel van de onderzoeken die zij raadpleegde, waren uitgevoerd door Amerikaanse onderzoekers. Eén van die onderzoeken definieerde intergenerationeel trauma aan de hand van drie grote patronen: laag zelfrespect, gevoelens van woede en wantrouwen ervaren, en geïnternaliseerd racisme. Hopeloosheid, depressie, een vertekend zelfbeeld en achterdocht zijn gevoelens die hier vaak bij komen kijken.
Intergenerationeel trauma kan zich ook op fysieke wijze voordoen. Door de slavernij zijn tot slaaf gemaakten verspreid over heel de wereld. Ze zijn terechtgekomen in allerlei bevolkingsgroepen en continenten, waardoor de genetische aanleg voor bepaalde ziekten ook erg verspreid is geraakt. Eén van de vele gevolgen van het slavernijverleden is dat nazaten niet weten waar zij vandaan komen, wie hun voorouders zijn of waar hun voorouders vandaan komen. Doordat die kennis ontbreekt, weten zij ook niet of ze een verhoogd risico hebben op bepaalde ziektes.
Verder hebben veel nazaten ook last van chronische stress, met de ziekmakende gevolgen van dien. Die chronische stress komt voort uit de doorgegeven (psychische) trauma’s, maar ook uit eigen ervaringen met racisme en discriminatie in de samenleving. Sommige onderzoekers noemen dat laatste minderheidsstress, wat Kennisinstituut Samenleven definieert als: ‘[…] de extra stress en spanningen die mensen ondervinden die zich in een minderheidspositie bevinden door, onder meer, de discriminatie die zij meemaken en de samenleving die niet (ook) voor hen is ingericht.’
' De slavernij duurde eeuwen. Een opeenstapeling van generaties en trauma. '
In het hele koloniale verleden
Intergenerationeel trauma – zowel psychisch als fysiek – is terug te vinden bij alle gemeenschappen die geleden hebben onder het koloniale verleden. Een ander voorbeeld hiervan is de Hindostaanse gemeenschap. Hindostanen hebben tien keer meer kans op diabetes type twee. De meeste bevolkingsgroepen in Nederland moeten vanaf hun 45e hun bloedsuiker structureel laten controleren. Hindostanen moeten dit al vanaf hun 35e doen. Die vergrote kans wordt voor een klein deel veroorzaakt door leefstijl: de Hindostaanse keuken bestaat uit veel koolhydraatrijke gerechten. Maar een andere zwaarwegende factor zijn genen.
Hindostanen hebben minder bruin vet dan andere mensen. Hoe minder bruin vet een lichaam heeft, hoe minder calorieën het verbrandt. De genen van Hindostanen – en zuid-Aziaten an sich – zijn door de eeuwen heen veranderd om hongersnood te kunnen doorstaan. Tijdens de koloniale heerschappij van het Britse Rijk tussen 1858 en 1947 waren er in India 25 grote hongersnoden met een dodenaantal van ten minste 60 miljoen. In de 2000 jaar ervoor, voordat de Britten over het land heersten, waren er slechts 17 hongersnoden. Een deel van de hongersnoden is te verklaren door droogtes vanwege het klimaat. Maar zelfs tijdens die droogtes was de invloed van de Britten merkbaar. Zij gingen door met de export van voedsel en keken nauwelijks naar de inheemse bevolking om. Volgens Historicus Dinyar Patel hadden kolonisten toentertijd de overtuiging dat overmatige sterfte een manier was waarop de natuur omging met overbevolking, en daarom grepen ze niet in. Als reactie op die vele hongersnoden over de generaties heen, zijn de lichamen van zuid-Aziaten veranderd. Ze zijn kleiner geworden, slaan sneller vet op en hebben minder spiermassa. Daardoor hebben ze meer kans op diabetes type twee.
Hoe verder?
Intergenerationeel trauma heeft dus nog steeds een grote impact op veel mensen in onze samenleving. Zowel op mentaal, lichamelijk als op maatschappelijk niveau ondervinden mensen hier nog veel last van. De slavernij duurde eeuwen. Dus iedere generatie heeft zelf traumatische gebeurtenissen aan de lopende band meegemaakt én die doorgegeven. Het is dus een opeenstapeling van generaties en trauma. Dat versterkt de impact van intergenerationeel trauma.
Ook heeft het slavernij- en koloniale verleden een grote invloed gehad op hoe de Nederlandse samenleving is vormgegeven en wat daaruit is ontstaan, zoals individueel en institutioneel racisme. Die vormen van racisme hebben op zichzelf ook een negatieve impact. Dus het leed is tweeledig: zowel trauma uit het verleden als trauma in het heden beïnvloeden vele levens, concludeert Helberg-Proctor. Nazaten van tot slaaf gemaakten vermijden vaker zorg omdat ze het Nederlandse zorgsysteem niet vertrouwen. Enerzijds omdat medici tijdens de slavernij de lichamen van tot slaaf gemaakten zagen als objecten en daarop experimenteerden. Anderzijds omdat de Nederlandse zorg vandaag de dag ook veel (institutioneel) racisme kent.
Wat moet er veranderen zodat nakomelingen kunnen helen van intergenerationeel trauma? Allereerst moet er meer onderzoek worden gedaan naar de effecten ervan in Nederland en onder Nederlandse nakomelingen, aldus Helberg-Proctor. Daarnaast moeten zorginstellingen en -opleidingen kennismateriaal ontwikkelen waarin duidelijk wordt op welke manieren dat intergenerationeel trauma doorwerkt. Ook moet de geestelijke gezondheidszorg expliciet aandacht besteden aan het slavernij- en koloniale verleden. Meldpunten voor racisme en discriminatie binnen de zorg zijn ook essentieel. Intergenerationeel trauma uit zich fysiek en mentaal, vanuit het heden én het heden, waardoor mensen zorg nodig hebben om hiervan te helen. Een herstel van de relatie met de zorg is daarom essentieel.
Keti Koti met Mandy Woelkens
Op 1 juli staan we in Nederland stil bij Keti Koti. Met Mandy Woelkens als gasthoofdredacteur herdenken we de afschaffing van de slavernij en erkennen we onze gedeelde geschiedenis.
Samen met Mandy verkennen we de vele lagen van Keti Koti: historisch, persoonlijk en maatschappelijk. Van institutioneel racisme en intergenerationeel trauma tot de kracht van eten als verbinder – elk verhaal brengt ons dichter bij bewustwording, gesprek en verbinding.
