‘Slaaf’ of ‘tot slaaf gemaakt’: de impact van taal
Taal is niet neutraal, zeker wanneer het gaat over beladen thema’s als het koloniale verleden en het slavernijverleden. Het is een plek waar macht, geschiedenis en betekenis voortdurend worden gevormd en betwist. Tegelijkertijd blijkt dat taalverandering pas betekenis krijgt wanneer die samenvalt met bredere sociale en politieke verandering.
‘Ik zou ervoor willen kiezen om “slaaf” te gebruiken […] Juridisch gezien, historisch gezien en taalkundig gezien zegt het woord “slaaf” genoeg. Niemand kiest ervoor om slaaf te zijn. Dus de toevoeging “tot slaaf gemaakt” vind ik eigenlijk een beetje overbodig’, deelde historicus Ellen Neslo vorig jaar bij het praatprogramma VPRO Boeken over haar nieuwe boek. De laatste jaren is men steeds vaker ‘tot slaaf gemaakt’ gaan gebruiken in plaats van ‘slaaf’ in (maatschappelijke) gesprekken over het koloniale verleden en slavernijverleden. Dit om expliciet ruimte in te nemen voor de erkenning van de onvrijwilligheid van de slavernij – en de nasleep die het slavernijverleden heeft gehad. Veranderingen zoals deze laten zien hoe taal een directe reflectie is van de (maatschappelijke) gesprekken die we hebben en hoe we naar de wereld kijken.
Ouderwets en koloniaal taalgebruik
Taal reflecteert onze (collectieve) kijk op de wereld én kadert tegelijkertijd de realiteit. Het laat zien welke sporen het verleden heeft achtergelaten en op welke manieren die nog merkbaar zijn in het heden. Taal is een manier om ruimte in te nemen. Door zelf woorden te kiezen om onszelf en onze ervaringen te beschrijven, kunnen gemarginaliseerde groepen zich verzetten tegen de manier waarop anderen hen definiëren. Neslo heeft weliswaar gelijk dat ‘slaaf’ al voldoende zou zijn om aan te tonen dat niemand ervoor kiest om slaaf te zijn, maar de verandering weerspiegelt hoe er meer ruimte wordt ingenomen voor bijvoorbeeld het koloniale verleden via de weg van taal. Het is een vorm van autonomie. We kunnen ook normen stellen met taal: bepaalde scheldwoorden worden doorgaans niet gedoogd in de Nederlandse samenleving vanwege de pijnlijke of beledigende betekenis die de woorden dragen. Langs dezelfde weg kunnen we ook normen stellen rondom taalgebruik dat ouderwets of koloniaal is.
Van ‘blank’ naar ‘wit’
Dat zien we terug in de verschuiving van ‘blank’ naar ‘wit’. Waar ‘blank’ tientallen jaren gebruikt werd om Nederlanders van West-Europese komaf met een lichte huidskleur te omschrijven, gebruikt men ‘wit’ de laatste tien jaar steeds vaker ter vervanging. Het is namelijk een gelijkwaardigere omschrijving en krijgt steeds vaker de voorkeur: ‘blank’ was een koloniale term voor de witte Nederlander om zichzelf mee te omschrijven ten tijde van de slavernij. Voorstanders van het gebruik van ‘wit’ wijzen erop dat woordenboeken bij ‘blank’ associaties noemen als ‘rein’ en ‘onbevlekt’, waardoor de term niet waardevrij is. Alles wat niet blank is, zou dan per definitie kleur hebben en bevlekt en onrein zijn, wat een ongelijke machtsstructuur creëert door middel van taal.
Het is een arena waarin een machtsstrijd plaatsvindt. Gemarginaliseerde groepen hebben zich altijd al verzet tegen hun onderdrukkers en gestreden voor gelijkwaardigheid. Eén van de manieren waarop ze dat doen, is dus langs de weg van taal. Maar taal wordt ook gebruikt om onderdrukking in stand te houden of het juist onzichtbaar te maken. Het is geen toeval dat juist sommige mensen die kritisch staan tegenover de herwaardering van het koloniale en slavernijverleden bewust blijven vasthouden aan het woord ‘blank’.
' Taal wordt ook gebruikt om onderdrukking in stand te houden of het juist onzichtbaar te maken. '
Ontmenselijkend taalgebruik
Of zie hedendaagse discussies rondom asiel en migratie. Mensen die asiel zoeken of die op de vlucht slaan, worden omschreven als ‘asielzoekers’ en ‘vluchtelingen’ – ontmenselijkend taalgebruik door niet expliciet te benoemen dat het mensen zijn. In politieke debatten verdwijnen mensen achter administratieve categorieën als ‘asielzoekers’, waardoor hun menselijkheid, geschiedenis en individualiteit naar de achtergrond verdwijnen. Kampen buiten Europa waar mensen met asielaanvragen worden opgesloten in afwachting van de beoordeling van die aanvragen worden omschreven als ‘terugkeerhubs’. De term ’terugkeerhub’ verhult dat het gaat om grootschalige detentie van mensen die vaak geen strafbaar feit hebben gepleegd. Anti-azc-demonstranten die rechtsextremistische boodschappen verkondigen en geweld gebruiken, worden omschreven als ‘bezorgde burgers’ die hun ‘zorgen mogen uiten’. Allemaal voorbeelden van verzachtend taalgebruik en daarmee een manier waarop men taal gebruikt om ongelijkheid in stand te houden.
De macht van taal
Taal kan ook een plek en manier zijn waar maatschappelijke verandering kan plaatsvinden. Dat we slechts in een tijdspanne van tien jaar grotendeels het woord ‘wit’ zijn gaan gebruiken, laat zien dat een verandering van taal en daarmee een verandering in de geest mogelijk is, vergezeld door bredere discussies over het koloniale verleden. Tegelijkertijd verandert de werkelijkheid niet automatisch doordat woorden veranderen; taal kan nieuwe inzichten zichtbaar maken, maar moet uiteindelijk gepaard gaan met veranderingen in beleid, instituties en gedrag. Dus taal is niet het enige strijdtoneel, maar het kan wel het begin van verandering zijn. De strijd om taal gaat vaak om wie het recht heeft de werkelijkheid te beschrijven. Het laat zien hoe impactvol taal kan zijn. Wie de macht heeft om te benoemen, heeft ook invloed op hoe de werkelijkheid wordt begrepen.
Keti Koti met Mandy Woelkens
Op 1 juli staan we in Nederland stil bij Keti Koti. Met Mandy Woelkens als gasthoofdredacteur herdenken we de afschaffing van de slavernij en erkennen we onze gedeelde geschiedenis.
Samen met Mandy verkennen we de vele lagen van Keti Koti: historisch, persoonlijk en maatschappelijk. Van institutioneel racisme en intergenerationeel trauma tot de kracht van eten als verbinder – elk verhaal brengt ons dichter bij bewustwording, gesprek en verbinding.
