Keti Koti: Van gedeelde geschiedenis naar gedeelde erkenning
Op 1 juli herdenken en vieren we Keti Koti, maar voor veel Nederlanders blijft deze dag op afstand staan. Terwijl het slavernijverleden diep verweven is met de geschiedenis van Nederland, maakt het nog lang niet vanzelfsprekend deel uit van ons gezamenlijke verhaal. Wat zegt dat over hoe we kijken naar ons verleden – en naar elkaar vandaag? Door Mandy Woelkens en Robbert Bodegraven.
Keti Koti, de ketens zijn gebroken. Elk jaar wordt dit op 1 juli gevierd en herdacht, overwegend door mensen voor wie dit geen afstandelijke historische les is maar concrete familiegeschiedenis. Voor hen gaat het over overgrootouders, familienamen, verhalen die wel of juist niet zijn doorgegeven. De rest van Nederland laat de dag grotendeels voorbijgaan, als iets wat anderen betreft, mensen met een andere achtergrond, een ander verleden.
Dat is opvallend, want die afstand zien we bij andere herdenkingen veel minder. Op 4 en 5 mei herdenken we de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog als ónze slachtoffers. Hun geschiedenis maakt deel uit van het verhaal dat we over onszelf vertellen. Ook de Watersnoodramp is opgenomen in dat gezamenlijke geheugen. Keti Koti staat daar nog altijd grotendeels buiten.
' De geschiedenis van slavernij hoort niet thuis in een verborgen hoofdstuk van de Nederlandse geschiedenis. '
Gedeelde geschiedenis
Maar de geschiedenis van slavernij hoort niet thuis in een verborgen hoofdstuk van de Nederlandse geschiedenis. Het is een verhaal dat verweven is met de opbouw van ons land: met handel, kapitaal, met stadsontwikkeling en ideeën over wie meetelt en wie niet. De gevolgen van slavernij bleven niet achter aan de andere kant van de oceaan; ze werden onderdeel van de samenleving die hier is ontstaan.
Niet iedereen heeft dezelfde relatie tot dit verleden. Mensen dragen verschillende verhalen, ervaringen en herinneringen met zich mee. Wél leven we in een land dat door die geschiedenis mede is gevormd. Juist die gedachte roept soms weerstand op. Misschien omdat gesprekken over het slavernijverleden snel persoonlijk worden gemaakt, alsof je eerst moet bepalen welke plek je in het verhaal hebt voordat je mag nadenken over wat dat verhaal met Nederland heeft gedaan.
Terwijl samenleven ergens anders begint. Bij de erkenning dat mensen verschillende verhalen, ervaringen en herinneringen meebrengen en toch samen vorm willen geven aan dezelfde samenleving. Bij de vraag waarom we de ene geschiedenis die ons vormde anders zien dan de andere, de ene geschiedenis deel van onze Nederlandse identiteit maken en de andere niet. De ene in het volle licht zetten en de andere in het duister willen houden.
Invloed op ons samenleven
Die scheiding ontstaat op het moment dat het gesprek verschuift van geschiedenis naar het heden. Over slavernij als historisch feit bestaat weinig discussie. Mensen herkennen onrecht goed zodra het ver genoeg achter ons ligt. Maar het gesprek kantelt zodra de vraag op tafel komt wat daarvan vandaag nog invloed op ons samenleven heeft. Waarom sommige onderwerpen uit onze geschiedenis worden geweerd en lang nauwelijks in schoolboeken stonden. Waarom bepaalde beelden van professionaliteit of schoonheid zo vanzelfsprekend voelen. Waarom sommige ervaringen makkelijker worden gezien als algemeen en andere vaker worden uitgelegd als persoonlijk. Op dat moment gaat het gesprek niet alleen meer over wat er gebeurd is, maar juist ook over hoe we vandaag naar onszelf en naar elkaar kijken.
' Keti Koti legt bloot hoe een samenleving eruitziet wanneer sommige mensen minder ruimte krijgen om mens te zijn dan andere. '
Tegelijk laat Keti Koti ieder jaar ook iets anders zien. Dat geschiedenis niet alleen voortleeft in wat verloren ging, maar ook in wat mensen hebben behouden en opnieuw hebben opgebouwd. In eten, in muziek, in rituelen, in families, in manieren van zorgen voor elkaar. Dat maakt Keti Koti veel groter dan een herdenking. De dag laat zien dat geschiedenis nooit alleen bestaat uit wat mensen is aangedaan en wat verloren ging, maar ook uit wat mensen ondanks alles zijn blijven maken van hun leven.
Juist op dat punt raakt Keti Koti aan een gedachte die aansluit bij een lange humanistische traditie: dat menselijke waardigheid niet afhankelijk is van afkomst, positie of bruikbaarheid. Dat idee klinkt vanzelfsprekend zolang het abstract blijft. In de geschiedenis van de slavernij werd precies het tegenovergestelde georganiseerd: mensen werden geregistreerd, verhandeld, beprijsd, geërfd. Familiebanden werden verbroken, namen verdwenen, levens werden teruggebracht tot bezit en productie. Keti Koti gaat over zo veel meer dan afschaffing alleen. Het legt bloot hoe een samenleving eruitziet wanneer sommige mensen minder ruimte krijgen om mens te zijn dan andere – én het maakt zichtbaar wat er gebeurt wanneer mensen die ruimte ondanks alles terugnemen, opnieuw invullen en doorgeven.
Ieder verhaal doet ertoe
Daarmee komt ook iets anders in beeld. Niet het verleden als afgesloten hoofdstuk, maar de samenleving die eruit is voortgekomen. Het laat zien wie zich vanzelfsprekend herkent in het verhaal van Nederland. Welke ervaringen worden gezien als onderdeel van dat verhaal en welke steeds weer toelichting nodig hebben. En uiteindelijk de vraag hoe ruim onze voorstelling van ‘ons’ eigenlijk is. Hoe ziet een samenleving eruit wanneer je het uitgangspunt serieus neemt dat ieder mens ertoe doet?
Dan krijgt vrijheid een andere lading. Vrijheid kan niet zonder verbinding. Vrijheid ervaar je als je jezelf terugziet in de verhalen die jouw land over zichzelf vertelt. In de ervaring dat je jouw geschiedenis niet steeds hoeft uit te leggen. En ook verantwoordelijkheid verschuift dan van betekenis. Verantwoordelijkheid eindigt dan niet met een gestameld excuus, maar vraagt de bereidheid om te kijken naar wat we gezamenlijk hebben geërfd en wat we ermee doen.
Daarmee hoeft Keti Koti niet uit te komen bij één gedeeld gevoel of één gezamenlijke conclusie. Maar wél bij de bereidheid om te erkennen dat we niet naast elkaars geschiedenis leven. We leven er midden in, en we geven haar iedere dag opnieuw vorm.
' Zijn we bereid om te erkennen dat we niet naast elkaars geschiedenis leven? '
Fotograaf Mandy: Roeltje van de Sande Bakhuyzen
Keti Koti met Mandy Woelkens
Op 1 juli staan we in Nederland stil bij Keti Koti. Met Mandy Woelkens als gasthoofdredacteur herdenken we de afschaffing van de slavernij en erkennen we onze gedeelde geschiedenis.
Samen met Mandy verkennen we de vele lagen van Keti Koti: historisch, persoonlijk en maatschappelijk. Van institutioneel racisme en intergenerationeel trauma tot de kracht van eten als verbinder – elk verhaal brengt ons dichter bij bewustwording, gesprek en verbinding.
