Keti Koti: lees-, kijk- en luistertips

Wij slaven van Suriname van Anton de Kom is zowel een literair meesterwerk en een persoonlijke en algemene geschiedschrijving als een felle aanklacht tegen racisme en uitbuiting. In dit boek uit 1934 werd voor het eerst de Surinaamse geschiedenis beschreven vanuit antikoloniaal gezichtspunt, door een afstammeling van slaafgemaakten die de gevolgen van de koloniale overheersing aan den lijve had ondervonden. De Kom vertelt hoe het Nederlandse koloniale bewind het land en zijn inwoners onderdrukte, en hoe verschillende Surinaamse bevolkingsgroepen daartegen in opstand kwamen.

Het boek Wit huiswerk omschrijft zichzelf als: ‘een onvolledig naslagwerk vol verdiepende essays en praktische tips om je in deze wereld op weg te helpen. Zodat “niet weten waar je moet beginnen” in ieder geval geen excuus meer is.’ Als je wil bijdragen aan de strijd tegen racisme, maar je weet niet waar je moet beginnen. Dit handboek neemt je bij de hand, houdt je een spiegel voor en geeft handzame tips.

Roofstaat behelst de geschiedenis van Nederland in twaalf hoofdstukken. Van de roof- en kruistochten in de middeleeuwen tot de massa-executies in voormalig Nederlandsch-Indië ruim zestig jaar geleden. Wat begon als een essay in de Playboy midden jaren tachtig is uitgegroeid tot hét standaardwerk over de gruweldaden van Nederland door de jaren heen.

In Witte onschuld onderzoekt en beschrijft Gloria Wekker een centrale paradox in de Nederlandse samenleving: de passie en agressie die ras oproept, terwijl het bestaan van ras en racisme tegelijkertijd in alle toonaarden wordt ontkend. In haar verkenning van het dominante zelfbeeld van de witte Nederlander is het culturele archief een leidend concept: de diep ingesleten attitudes en emoties die racisme in stand houden en hun oorsprong kennen in het koloniale verleden.

Of we nu willen of niet, in Nederland leven we in een witte wereld. Eeuwenlang was wit bepalend voor de maatschappelijke en culturele status quo. Maar wit lijkt onder druk te staan als nooit tevoren. Hallo witte mensen is een handleiding voor het leven in deze veranderende wereld.

Het gym is een verhaal over de multiculturele kramp van Nederland, van binnenuit en met ongelooflijk veel humor beschreven. De Surinaamse Sandra woont in een achterstandswijk. Ze gaat als enige uit haar wijk naar het zelfstandig gymnasium. Alles op het gym is anders dan ze gewend is. Haar klasgenoten zitten op hockey, praten onverstaanbaar bekakt en hebben belachelijke namen als Jojanneke en Liselotte. Hoe moet Sandra omgaan met de kakkers die ze nu vrienden noemt?

‘Dit boek is er voor alle mensen die nooit het recht genoten hebben om het debat te bepalen. Alle mensen die onderdrukt, misbruikt, uitgespuugd en tegen elkaar opgezet werden. Alle mensen die niet de norm zijn in deze maatschappij. Geloof me, we zijn met velen. (…) Wij hebben één iets gemeen. Wij zijn de verliezers in de maatschappij die een kleine, machtige groep naar zijn beeld en zijn gelijkenis heeft geschapen.’ In Niemand zal hier slapen vannacht doopt Rachida Aziz haar pen in vitriool om in de beste literaire traditie de oude orde ervan langs te geven.

Reggie Baay beschrijft de geschiedenis van de slavernij in Indië. Want het is een misverstand te denken dat de slavernij in de koloniën zich beperkte tot de West. En hoe komt het dat ons beeld van de mensenhandel zo vertekend is, alsof er geen echte slavernij bestond? Daar werd wat gruwelijks verricht is, hoe ongelofelijk dat ook lijkt, het eerste boek waarin de geschiedenis van de slavernij in ‘ons Indië’ in zijn geheel verteld wordt.

Zonder zichzelf te sparen beschrijft Çankaya in Mijn ontelbare identiteiten hoe moeilijk hij het vindt om een eigen verhaal te vertellen tegen de achtergrond van de debatten over integratie, cultuur en racisme. Steeds laveert hij tussen wortelen en willen vluchten, tussen ‘wij’ en ‘zij’, tussen straat en school, tussen een erbij en er niet bij horen, tussen ongebreideld individualisme en een soms beklemmend collectivisme. Mijn ontelbare identiteiten is een bespiegeling op de veranderde omgang met ‘de Ander’ in Nederland.

Er is iets vreemds aan de hand met het gesprek over racisme. We discussiëren over de arbeidsmarkt, over onderwijs en huisvesting. We voeren pennentwisten over geschiedenisboeken. We klagen het racisme van de politie aan. Dat is allemaal meer dan terecht en we moeten dat vooral blijven doen. Maar het valt op dat we het nooit over de ondersteuning van de slachtoffers hebben. Dit boek pleit vurig voor meer slachtoffercultuur. Want racisme dóét iets met mensen, pepert Naima Charkaoui ons aan de hand van tientallen voorbeelden in. Ze reikt handvatten aan om met de gevolgen om te gaan en focust op veerkracht, weerbaarheid en hoop.

De mensen over wie vaak wordt gedebatteerd en gesproken, komen in deze bundel zelf aan het woord – op hun manier, in hun eigen stijl, en in hun eigen taal. Ze laten je ongefilterd en ongezouten zien hoe het is om structureel, van generatie op generatie de realiteit van ‘de Ander’ te moeten leven.

Hoezeer de in Zwart opgenomen auteurs ook van elkaar verschillen, qua thuisland, qua cultuur en taal, ze hebben met elkaar gemeen dat ze het continent van hun (voor)ouders hebben moeten verlaten en dat hun identiteit hybride is. Dat maakt de verhalen – fictie én non-fictie – van deze schrijvers gelaagd, grenzeloos en uitermate urgent. De bijdragen in deze bundel, samengesteld door Vamba Sherif en Ebissé Rouw, zijn vrijgevochten, geëngageerd en geestig, net als de schrijvers, en tonen eens en voor altijd dat Zwart-zijn veel meer is dan alleen kleur.

Voor Alledaags racisme sprak Philomena Essed aan het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw met een twintigtal Surinaamse en Afro-Amerikaanse vrouwen over situaties op het werk, bij het zoeken naar woonruimte, tijdens het contact met buren of collega’s, bij het winkelen, in de bus of in de tram. Als een van de eerste onderzoeksters probeerde zij een beeld te krijgen van de vooroordelen en het racisme dat deze vrouwen ondervonden in hun alledaagse omgang met witte Nederlanders.

Vertrekkend vanuit de boerka-affaire zoekt Rachida Lamrabet een antwoord op een aantal ongemakkelijke vragen. Geldt de vrijheid van meningsuiting voor iedereen of veranderen de regels als mensen met een andere origine zich in het publieke of artistieke debat mengen? Kan ‘allochtone’ kunst of literatuur eigenlijk wel kunst of literatuur zijn? Een essay over identiteit, racisme, het vrouwenlichaam als inzet van de strijd om vrijheid, en onze bange samenleving.

In Heb je een boze moslim voor mij? onderzoeken journalist Zoë Papaikonomou en onderzoeker Annebregt Dijkman waarom het (actualiteiten)media nog steeds niet lukt om diverser te worden, zowel in de afspiegeling van redacties als in hun manier van werken. Samen met meer dan vijftig journalisten, opiniemakers en deskundigen nemen de auteurs de redactiecultuur onder de loep. Zij vertellen over hun ervaringen op de nieuwsvloer en ze delen hun ideeën om journalistiek inclusief te maken. Dat is uniek, omdat er nog nooit zo veel journalisten zich openlijk uitspraken over wat zij meemaakten op redacties.

De tijd van Belgisch Kongo of Nederlands Indië is dan wel voorbij, de denkkaders die de kolonisering mogelijk, aanvaardbaar en onzichtbaar maakten, bestaan nog steeds. Met dit confronterende boekje haalt Olivia U. Rutazibwa de oproep tot dekolonisatie naar de Lage Landen. Van institutioneel racisme tot Jan met de Pet, van xenofobie en islamofobie tot lijken in de Middellandse Zee en onhoudbare economische modellen. Warm aanbevolen voor zij die deze discussies met de nodige verwarring of vijandigheid volgen. Maar evengoed voor de fans van de multicultuur van het eerste uur.

In de vierdelige documentaireserie Simone en de Roofstaat reist journalist en NOS-presentator Simone Weimans naar vier voormalige kolonies van Nederland om zich te verdiepen in de vaak bloedige geschiedenis overzee. Via bijzondere ontmoetingen onderzoekt en hoort ze hoe dat verleden ook nu nog doorwerkt op deze plekken. Het programma is geïnspireerd op het boek Roofstaat: wat iedere Nederlander moet weten van Ewald Vanvugt.

Moeder Suriname is een persoonlijk verhaal maar schetst ook een breder beeld van het leven van alle Surinaamse vrouwen, vanaf de afschaffing van de slavernij 1863 tot aan de onafhankelijkheid in 1975.

Op het eiland Curaçao ontmoeten Nederlanders elkaar op feestjes en tijdens het golfen op de besloten resorts van Nederlandse projectontwikkelaars. In Curaçao wordt langzaam duidelijk gemaakt dat zij nauwelijks notie hebben van het aandeel dat Nederland heeft gehad in de geschiedenis van de voormalige kolonie. En al helemaal niet van de verstrekkende gevolgen daarvan voor de huidige samenleving.

Twaalf jongeren komen bij elkaar op een landgoed in Frankrijk: de drie kinderen van regisseur Karin Junger en hun vrienden. De elf jongeren van kleur delen een gevoel van uitsluiting. Door samen de situaties, waarin die uitsluiting zich manifesteert, na te spelen of uit te beelden, worden pijnlijke gebeurtenissen herbeleefd en opnieuw vormgegeven. Wat is de impact van subtiele en minder subtiele vormen van racisme op het gevoel van welbevinden van deze jonge Nederlanders? En hoe beïnvloedt dat hun mogelijkheden zichzelf ten volle te ontwikkelen?

Wat doet het met je als je op basis van je huidskleur regelmatig staande wordt gehouden door de politie? Onontkoombaar, recht in de camera, doen veertien Nederlanders verslag van hun bizarre ervaringen met politiecontroles. De impact van dit etnisch profileren blijkt groot, want het raakt ze in de ziel en ondermijnt het vertrouwen in de politie: een verwijdering die niet alleen hen, maar ons allemaal aangaat. Verdacht is een wrange aanklacht met enige zelfspot, die de kijker verbaast, verwart, die misschien afgrijzen oproept, maar vooral inzicht biedt.

Sunny Bergman wil weten waarom veel witte mensen zich verongelijkt voelen of zelfs boos worden als het over racisme en witte privileges gaat. Vooralsnog worden in het racismedebat de problemen gemakshalve neergelegd bij immigranten. Omdat ze niet goed zouden integreren. Of bij lager opgeleide pvv-stemmers, omdat zij racistische denkbeelden hebben. Maar wat kleurt de blik van witte hoger opgeleiden, die het morele gelijk aan hun zijde denken te hebben en menen dat kleur er niet toe doet? Slagen zij erin om hun kinderen kleurenblind op te voeden?

In de documentaire De presidentsdochter en de rijkste vrijgeboren vrouw zien we de geschiedenis van de slavernij en Elisabeth Samson (1715 – 1771). Samson is de legendarische eerste vrijgeborene en zwarte vrouwelijke multimiljonair van Suriname.

‘Ook hier wonen mensen die het gevoel hebben dat ze niet volledig meetellen’, is een uitspraak van premier Rutte. ‘Ook hier is racisme, ook hier is discriminatie.’ In Ook hier portretteert Dwight van van de Vijver Nederlanders over het racisme dat ze ervaren. ‘Het is ontzettend belangrijk dat deze verhalen gedeeld worden’, vindt hij. ‘In het nieuws lijken alleen de mensen die het hardst schreeuwen hun verhaal te kunnen doen. In Ook Hier en met #ookhier willen we luisteren naar de alledaagse verhalen van gewone Nederlanders zoals jij en ik. Zonder een statement te maken, alleen de verhalen vertellen en hiernaar luisteren.’

Deze documentaire laat van heel dichtbij zien hoe pijnlijk en wrang, maar tegelijkertijd helend en bevrijdend het samenstellen van de slavernijtentoonstelling is. Zeker dankzij de inbreng van mensen met roots in zowel de West (Suriname, Caribisch gebied) als de Oost (Nederlands-Indië). Een hoogst actuele documentaire over de wording van de slavernijtentoonstelling in het Rijksmuseum en Nederlands omgang met het slavernijverleden.

Beeldhouwer Nelson Carrilho (1953) werd bekend toen hij in 1984 het beeld ‘Mama Baranka’ maakte, dat in het Vondelpark in Amsterdam staat. Hij maakte het beeld ter nagedachtenis aan Kerwin Duinmeijer, het slachtoffer van een racistische moord. In de afgelopen decennia vertelde Carrilho via zijn beeldhouwwerken het verhaal van de zwarte mens, waarbij hij op zoek is naar verbinding en verzoening in een verdeelde samenleving.

Sommigen Marrons – afstammelingen van gevluchte slaven in Suriname – hebben de gave om in contact te komen met de dodenwereld. Deze bijzondere interactie met overledenen blijft normaliter verborgen in de dichtbegroeide jungle, maar jonge, Surinaamse regisseur Kenrich Cairo lukte het om dit fenomeen in beeld te brengen in zijn filmdebuut Hidden World. Deze documentaire is voor Cairo ook persoonlijk: hij zou zelf graag een brug worden tussen de spirituele wereld en het aardse. Is dit mogelijk voor hem?

Het is belangrijk dat ook jonge kinderen dit deel van de Nederlandse geschiedenis meekrijgen. In deze fictieserie die naar het moderne leven is getrokken zien we de jonge tot slaaf gemaakte Kofi via vlogs vertellen over zijn leven op de plantage.

Schooltv.nl bundelt leerzaam videomateriaal met lesstof voor groep 6 van de basisschool tot en met klas 6 van de middelbare school.

Frans Bromet gaat in de documentaire Nazaten op zoek naar zijn familiegeschiedenis en ontdekt dat Hermanus Bromet een bekende slavenhandelaar in Suriname was. Moet hij zich schuldig voelen voor wat zijn voorouder heeft gedaan? Hoe ga je om met een belast familieverleden?

In De plantage van onze voorouders onderzoekt Maartje Duin sporen van het slavernijverleden in haar familiegeschiedenis. Maartje Duin ontdekt dat haar voorouders in 1863 mede-eigenaar waren van suikerplantage Tout Lui Faut in Suriname. Duin zoekt contact met de nazaten van de tot slaafgemaakten: de familie Bouva. Samen met Peggy Bouva reconstrueert ze het verhaal van de plantage.

In Mijn Sporen van Slavernij duikt presentator Dolores Leeuwin met haar team van experts en genealogen diep de archieven in om op zoek te gaan naar het slavernijverleden van de voorouders van Nederlanders met roots in Suriname, De Antillen en Indonesië. Na onthullingen van de verborgen familiegeschiedenis gaat Dolores met haar gast in gesprek hoe het slavernijverleden nu nog steeds doorwerkt in hun leven.

Journalist en programmamaker Nicole Terborg wist als kind al dat ze de journalistiek in wilde. Haar eerste ervaringen deed ze op op diverse redacties, maar door latere werkervaringen weet ze ook hoe het is om een van de weinige journalisten van kleur te zijn. Met Zoë Papaikonomou en One’sy Muller sprak Nicole in aflevering 2 van Bonte Was Podcast over de lage mate van zelfreflectie van journalisten, belabberde Netflix-ondertiteling en waarom je als mediamaker van kleur je meerwaarde op een redactie veel meer moet benadrukken.

We zien discriminatie op de woningmarkt, bij het toelaten op basisscholen, op de arbeidsmarkt. Zwarte Piet is nog altijd onderdeel van de sinterklaasviering. En dit staat nog los van de dagelijkse shit waar mensen van kleur mee moeten dealen. Nydia van Voorthuizen & Marie Lotte Hagen praten met Sylvana Simons over racisme, de huidige ontwikkelingen en wat we als witte mensen kunnen (moeten!) doen om racisme voor eens en altijd te stoppen.

Wat betekent het als familieleden, klasgenoten, collega’s of wildvreemden jou als minder kwalificeren omdat jouw haar niet steil genoeg is? Jouw ogen te klein, neus te breed of jouw huid donkerder? Het komt in alle werelddelen voor; het nastreven van een Eurocentrisch schoonheidsideaal. Hoe meer huidskleur, haartype en andere uiterlijkheden lijken op die van witte mensen hoe beter. Colorisme is discriminatie tussen mensen van kleur, een huidskleurhiërarchie. In  Dichtbij wit gaat Nicole Terborg op zoek naar ervaringen, mechanismen en blinde vlekken in haar omgeving.

Domme vragen bestaan niet? One’sy Muller en Vinny Tailor zijn erachter gekomen dat dat niet klopt. In de serie Domme vragen bestaan wel onderzoeken zij samen met een gast wat ongemakkelijke, pijnlijke, directe, grappig bedoelde of kwetsende vragen en opmerkingen met iemand doen. Ze maakten een serie met meerdere gasten rondom vragen over racisme.

Als wij over het verleden praten, hanteren we – met een zekere achteloosheid – taal en beelden waarin allerlei sporen zitten van racisme. Dat is de stellige overtuiging van communicatie-expert Simone Zeefuik (1982). Zij heeft zich met een aantal geestverwanten als doel gesteld om die culturele erfenis aan de kaak te stellen. Decolonizing the Museum. Dan komt een ideologie bloot te liggen die een eeuwenlange misdadige praktijk heeft gesteund, en die stiekem nog steeds werkzaam is.

Zwijgen is geen optie voert oprechte gesprekken met bewonderenswaardige mensen over de belangrijkste vragen van deze tijd. In deze aflevering is Olivia Rutazibwa te gast. Zij wilde professor worden aan de universiteit van Portsmouth, maar enkel als ze in haar lessen mocht aantonen dat ontwikkelingssamenwerking een verderzetting is van ons koloniaal systeem. Momenteel is ze professor aan de universiteit van Portsmouth. Terecht. De manier waarop Rutazibwa racisme, sociale ongelijkheid en onze koloniale geschiedenis met elkaar verbindt, doet je hoofd tollen.