Opnieuw beginnen zonder je verleden los te laten
In 1995 veranderde het leven van schrijver Babah Tarawally voorgoed, toen hij vanwege de burgeroorlog uit Sierra Leone vluchtte. In Nederland begon hij opnieuw, zonder familie of gemeenschap. Ubuntu bracht hem terug bij wat menselijkheid voor hem betekent: we hebben elkaar nodig om mens te worden.
‘Dit jaar is het eenendertig jaar geleden dat ik naar Nederland kwam. Ik was begin twintig en zoals ieder jong mens had ik zin in de rest van mijn leven. Maar toen kwam de oorlog, die in Sierra Leone alles vernietigde wat vanzelfsprekend leek. Mijn eigen stad werd aangevallen, vrienden en familieleden werden verminkt en vermoord. Je leefde met het besef dat je ieder moment dood kon gaan.’
‘Zelf was ik betrokken bij protesten tegen de militairen die aan de macht waren gekomen. We vochten voor democratie. Omdat er bijna geen journalisten meer waren in mijn stad, begon ik stiekem brieven te schrijven naar de BBC, over executies en martelingen; dingen die wij letterlijk moesten aanzien. Iemand buiten Sierra Leone moest weten wat er gebeurde.’
‘Mijn naam zette ik er niet onder, maar gevaarlijk was het wel. Mensen wisten dat ik veel las en schreef, en in een dictatuur ben je dan al snel ongewenst. Toen de rebellen het gebied innamen waar ik vandaan kom, ben ik gevlucht. Mijn vader wilde mij hier vandaan sturen, zodat er tenminste iets van onze familienaam en familiegeschiedenis zou voortbestaan. Zo kwam ik halverwege de jaren negentig in Nederland terecht.’
' Ik kwam ergens waar ik geen familie had en niemand kende; opeens stond ik er alleen voor. '
Echt anders
‘Op Schiphol aangekomen zag ik dat bijna iedereen wit was. Voor het eerst voelde ik me zó anders. Ik had het gevoel dat iedereen naar mij keek, dat elke beweging van mij werd gezien. In mijn eigen land kon ik als het ware verdwijnen, daar was ik een van de velen. Daarbij kwam ik in een land waar ik geen familie had en niemand kende; waar ik vandaan kwam heb je de gehele gemeenschap achter je staan. Opeens stond ik er alleen voor.’
‘Wat ik wel had was mijn vertrouwen in de menselijkheid van anderen. Ik geloof in de inherente goedheid van mensen, dus wat had ik te vrezen? En inderdaad, in het systeem vond ik die menselijkheid geregeld terug. Ik ben opgevangen door instituties waarin wetgeving bestond om mij bescherming te geven. Maar tegelijk voelde ik ook hoe je als mens een nummer wordt. Waar ik vandaan kom, vraag je: wie is je moeder, wie is je vader, bij wie woon je, wie zijn jouw mensen? Hier ging het zelden om mij als mens, maar puur om mijn dossier.’
‘Dat merkte ik ook in het asielzoekerscentrum. Ik werd op een kamer gezet met mannen die ook uit Sierra Leone kwamen, onder wie een voormalige kindsoldaat die mogelijk aan de kant van de rebellen had gestaan; de kant waarvoor ik in mijn land had gevreesd. Een ander was generaal geweest. Allemaal mensen met een zwaar oorlogsverleden, trauma’s en ervaring met wapens. Maar toen ik vroeg om een andere kamer, kon dat niet. Er werd gedacht: jullie komen toch uit hetzelfde gebied, dan kunnen jullie vast wel met elkaar opschieten.’
' Waar ik vandaan komt geldt de levensfilosofie die we Ubuntu noemen, die zegt: ik ben omdat wij zijn. '
‘Wat mij uiteindelijk hielp, was wat mijn vader zei als ik klaagde dat ik nog steeds geen verblijfsvergunning had. “Heb je dat papiertje nodig om als mens te groeien?” vroeg hij. “Heb je het nodig om te lopen, andere mensen te leren kennen, te wandelen, van de natuur te genieten?” Natuurlijk bleef het belangrijk, maar hij gaf me nieuw perspectief.’
‘Vanaf dat moment deed ik mijn best om onderdeel te worden van deze nieuwe plek. Toen ik naar Drachten verhuisde, ging ik naar de voetbalclub, Drachtster Boys, en naar de kerk. Veel Nederlanders waren toen bang voor ons, omdat wij anders waren. Maar ik nam de stap om de ander te ontmoeten. Zo bouwde ik in korte tijd een gemeenschap op van mensen die in mij geloofden, mij vertrouwden en motiveerden. En zij kregen op hun beurt een ander beeld van asielzoekers.’
‘Mens’ word je met elkaar
‘Natuurlijk ben ik veranderd. Als je van A naar B vertrekt, en later teruggaat naar A, is A niet meer hetzelfde. En jij bent ook niet meer dezelfde. Als ik terugga naar Sierra Leone, ben ik niet meer de Babah die daar vertrok. Maar in Nederland ben ik ook nog steeds in beweging. Ik ben nog steeds mijn weg aan het zoeken, dansend tussen twee culturen.’
‘Dat maakt het thema migratie onder meer zo beladen. Ik heb nog steeds niet altijd de luxe om deze ruimte helemaal als van mij te ervaren. Ook al wil ik dat wel, er zijn altijd wel mensen die mij eraan herinneren dat het niet vanzelfsprekend van mij is. Tegelijk woon ik inmiddels al ruim dertig jaar in Nederland. Langer dan ik in Sierra Leone heb gewoond. Gelukkig vind ik steeds meer rust in het besef dat ik in wezen niet afhankelijk ben van de erkenning van anderen.’
' We hebben elkaar nodig om deze reis in de wereld te maken. '
‘Waar ik vandaan komt geldt de levensfilosofie die we Ubuntu noemen, die zegt: ik ben omdat wij zijn. Je bent mens doordat je erkent dat andere mensen ook mens zijn. Je menselijkheid bestaat via andere mensen. In Nederland hebben instituties veel taken van de gemeenschap overgenomen. Verzekeringen, welvaartssystemen, zorgsystemen: ze geven ons het gevoel dat alles geregeld is. Maar daardoor kunnen we ook gaan denken dat we elkaar niet meer nodig hebben. En dat is precies wat ik in mijn werk probeer te zeggen: laten we niet vergeten dat we elkaar nodig hebben.’
‘Menselijkheid is een medicijn voor het leven. We moeten niet denken dat, omdat instituties en verzekeringen dingen voor ons dekken, ik jou niet meer nodig heb. We hebben elkaar nodig om deze reis in de wereld te maken. Daarom vraag ik mij steeds vaker af: wat laat je achter? Het gaat uiteindelijk niet om wat je meeneemt, maar om wat je achterlaat. Wat blijft er van jou in andere mensen? Hoe heb je de ander laten voelen? Wat heb je voor de ander gedaan? Dat is voor mij de zin van het leven. En daarin raken Ubuntu en humanisme elkaar. In allebei leeft het besef dat een mens geen los eiland is. We worden pas mens in relatie tot elkaar.’
Fotograaf: Irwan Bean
Als het leven van koers verandert
Soms kies je zelf een nieuwe richting. Soms dwingt het leven je daartoe. In deze portretreeks vertellen mensen over grote veranderingen in hun leven, van rouw en herstel tot transitie, migratie en persoonlijke groei.
Wat laat je achter, wat neem je mee? Hoe vind je houvast? Verhalen over de zoektocht om, juist in tijden van verandering, dicht bij jezelf en dicht bij de ander te blijven.
