‘Zelf geloof ik dat een uitvaart vrijwel volledig voor de nabestaanden bestaat’
We willen steeds vaker zelf bepalen hoe ons leven eruitziet – en dat stopt niet bij de dood. Die groeiende behoefte aan regie roept een fundamentele vraag op: voor wie is de uitvaart eigenlijk; voor degene die sterft, of voor de mensen die achterblijven? Die vraag staat centraal tijdens het symposium Voor wie is de uitvaart? op 23 april in Arnhem, georganiseerd door onze Sprekers bij uitvaarten. Aart Mak is oud-predikant, ceremoniespreker en docent, en verzorgt die middag de inleiding. ‘De grote vraag is: wat biedt troost?‘
‘Omdat we bij een uitvaart continu denken aan wat de overledene mooi had gevonden lijkt het al snel dat we het in de eerste plaats voor diegene organiseren. Een laatste eerbetoon. Maar als je er even over nadenkt klopt dat natuurlijk maar ten dele. Want degene om wie het gaat, is er niet meer.’
‘Zelf geloof ik dat een uitvaart vrijwel volledig voor de nabestaanden bestaat, voor de mensen die achterblijven en proberen te bevatten dat iemand er niet meer is, en zich moeten zien te verhouden tot dat afscheid en verdriet. Natuurlijk helpt het als het over de overledene gaat op een manier waarin mensen diegene herkennen dat is zeker belangrijk. Maar uiteindelijk zijn het de levenden die die bijeenkomst nodig hebben en voor wie het betekenis dient te hebben.’
Symposium: voor wie is de uitvaart?
Op 23 april in Arnhem met o.a Aart Mak, dialoogsessie Sterftalks en Sahand Sahebdivani. Bestel nu je tickets
Mens van vlees en bloed
‘Een belangrijke vraag is: wat biedt troost? Voor mij zit troost niet in een mooi plaatje, en ook niet in een soort lofzang waarin de overledene enkel wordt gelauwerd. Zeker de mensen die dichtbij stonden, weten heel goed dat een leven nooit alleen maar bestond uit warmte, humor, liefde en succes. Er waren ook twijfels, teleurstellingen, conflict, gemis, misschien afstand. In een goede uitvaart is er ruimte voor het persoonlijke, maar ook voor het waarachtige. Dat iemand een mens was van vlees en bloed.’
‘Het gaat erom dat alle kanten van een leven benoemd kunnen worden, zonder oordeel. Dat we erkennen dat ook al die zaken horen bij het leven. Ondanks dat we stukken mondiger zijn geworden dan vroeger, kunnen we nog steeds niet goed met de werkelijkheid omgaan. Conflicten verdwijnen nog vaak in de doofpot. Er zijn families waar iemand al tien jaar geen contact meer had met de overledene. Iedereen weet dat, iedereen voelt dat, maar op de dag van de uitvaart wordt het volledig verzwegen. Dat is jammer, want daarmee ontken je een stuk waarheid dat voor veel aanwezigen voelbaar is.’
Juiste vragen stellen
‘Om die reden kan het ongelooflijk welkom zijn om iemand te betrekken náást de organisatorische zaken, of dat nu een spreker, begeleider of ritueel deskundige is; iemand die ook geestelijk en mentaal aanwezig is. Iemand die de juiste vragen stelt. Iemand die kan helpen onderscheiden: wat hoort in de intieme kring thuis en wat kan juist in de openbaarheid troost geven? Iemand die durft te vragen: jullie vertellen nu veel moois over Jan, maar liet Jan ook weleens een andere kant van zichzelf zien? Hoe ging hij daarmee om? Kunnen we daar ook even bij stilstaan?’
‘Vaak zijn mensen daar achteraf dankbaar voor. Maar op het moment zelf is het moeilijk. Mensen die net iemand verloren hebben zijn geneigd om in een soort regelmodus te schieten. Je maakt lijstjes, je wil controle, je wil dat het netjes gaat. Dat zie ik ook steeds vaker bij mensen die zelf al vanalles willen vastleggen voor hun eigen dood, tot op de kleinste details. Meestal zit daar geen groot ego achter, maar angst dat het anders misloopt. Hoe begrijpelijk die behoefte aan controle ook is, een uitvaart is niet alleen een laatste wilsbeschikking. Het is ook een ritueel voor de mensen die verder moeten. Waar zij behoefte aan hebben is evengoed van belang.’
' Een uitvaart gaat over ons allemaal. Over onze sterfelijkheid, over het feit dat dit bij het leven hoort. Dit is wat ons allemaal te wachten staat. '
Onze relatie tot de dood
‘In mijn ogen gaat een uitvaart bovendien over ons allemaal. Over onze sterfelijkheid, over het feit dat dit bij het leven hoort. Dit is wat ons allemaal te wachten staat. Op die manier kan een afscheid de nabestaanden ook helpen met hun persoonlijke relatie tot de dood. Tegelijkertijd zie ik dat er nota bene tijdens uitvaarten verbazingwekkend weinig wordt gesproken over het verschijnsel dood. Terwijl dichters en musici daar hun leven lang over hebben nagedacht – er zijn zoveel mooie woorden gevonden voor afscheid, gemis, eindigheid, liefde die blijft terwijl iemand er niet meer is. Over rouw, bijvoorbeeld. Ik weet ook niet precies wat rouw is; het dient zich in vele gedaanten aan. Misschien is het wel als een rivier, die de ene keer breed en woest is en de andere keer smal en stil. Je weet het niet. Je kunt het niet beheersen. Je moet je er een beetje aan overgeven.’
‘Voor mij is het aanbrengen van een existentiëlere laag in een uitvaart iets wat ik iedereen aanraad. Niet om antwoorden te geven die alles oplossen, maar om hardop uit te spreken dat wij mensen nu eenmaal ook leven met dingen die we niet weten. Met verlangen, verdriet, hoop, teleurstelling. Gevoelens die elkaar soms tegenspreken en toch allemaal waar zijn. Ik heb in mijn leven ontdekt hoe belangrijk het is dat er iemand is die zulke gevoelens hardop zegt.’
‘Als spreker tijdens uitvaarten dacht ik lang dat mensen dat zelf wel konden of zelf wel wisten, maar dat is niet zo. En als iemand het dan toch onder woorden brengt, helpt dat. Zeker op zo’n groot moment. Want als je je vader of moeder begraaft, of je kind, of je geliefde, dan is dat een moment dat je je hele leven meedraagt. Als er dan iemand is die kan zeggen wat er allemaal in jou rondstormt, dan is dat op zichzelf al troost.’
‘Misschien is dat wel wat een uitvaart ten diepste kan zijn. Geen perfect geregisseerde laatste groet. Geen privébijeenkomst die zo netjes mogelijk moet verlopen. Maar een plek waar waarheid, verdriet, liefde, gemis en menselijkheid even samen mogen komen. Een plek waar de dode wordt herdacht, maar waar vooral de levenden iets krijgen aangereikt om verder te kunnen.’
Aart Mak is spreker op het symposium ‘Voor wie is de uitvaart?‘
Een middag waarin we samen onderzoeken hoe we elkaar en naasten kunnen begeleiden bij vooraf vastgelegde uitvaartwensen.
23 april 2026, begraafplaats Moscowa, Arnhem
Lees hier meer over het programma en bestel je tickets
Sprekers bij uitvaarten
Als verdriet het moeilijk maakt om iets te zeggen, helpen wij je de woorden te vinden voor bij het afscheid. In jouw toon, met jouw herinneringen. Leer ons kennen.
