Humanistisch DNA – Renate Schepen
Wat vind je belangrijk, wat geeft je leven zin? Hoe ga je om met de mooie en lastige dingen in het leven? Laat je inspireren door mensen die leven als humanist. Deze keer: Renate Schepen, filosoof, onderzoeker en podcasthost en onder meer bezig met het zichtbaar maken van vergeten of minder gehoorde stemmen in de filosofie.
Waar ben je op dit moment mee bezig?
‘Op dit moment houd ik me vooral bezig met het oprichten van de School van Stille Stemmen. Dat idee komt voort uit een thema dat al lang door mijn werk heen loopt: het besef dat veel stemmen nauwelijks gehoord worden. Tijdens mijn filosofische onderzoek ontdekte ik hoe vaak bepaalde denkers en perspectieven buiten beeld blijven. Vanuit die fascinatie onderzoek ik al zo’n vijfentwintig jaar hoe we ruimer kunnen luisteren, binnen de filosofie maar ook daarbuiten. Gaandeweg sloten steeds meer mensen zich daarbij aan en ontstond het idee om er een school van te maken.’
‘Daarnaast werk ik aan podcasts over vergeten filosofen, zoals de Ethiopische denker Zera Yacob of de Spaanse filosoof María Zambrano. Samen met anderen onderzoek ik wat wij van deze stemmen hadden kunnen leren als we beter naar hen hadden geluisterd. In alles wat ik nu doe komt datzelfde verlangen terug: aandacht geven aan wat te gemakkelijk onopgemerkt blijft.’
Wanneer besefte je dat je humanist bent?
‘Ik probeer zelf zo min mogelijk labels te gebruiken, ook voor mezelf. Ik noem mezelf dus niet expliciet humanist, maar in de onderwerpen waar ik me filosofisch mee bezighoud herken ik veel van wat ook binnen humanisme leeft, zoals het nadenken over onze positie als mens in de samenleving en hoe we met elkaar omgaan. Wat ik merk, is dat ik me steeds thuis voel in humanistische omgevingen. Toen ik begon met mijn promotieonderzoek aan de Universiteit voor Humanistiek had ik dan ook sterk het gevoel van thuiskomen: een manier van studeren waarin menswaardigheid, reflectie en gezamenlijk onderzoek centraal staan.’
Wat betekent humanisme voor jou?
‘Wat mij vooral aanspreekt is de nadruk op dialoog. Niet de ander willen overtuigen, maar samen onderzoeken, vragen stellen en verschillende perspectieven naast elkaar laten bestaan. Die open uitwisseling is voor mij heel belangrijk.’
' Je weet nooit of een ontmoeting misschien de laatste is, en juist daarom kan het zo waardevol zijn om echt aanwezig te zijn in het moment. '
Wat is een belangrijke humanistische waarde in jouw leven?
‘Een waarde die voor mij belangrijk is, is het idee van ruimer luisteren. Dat betekent dat we verder kijken dan alleen wat direct zichtbaar of vanzelfsprekend is, en ook aandacht hebben voor andere stemmen en belangen – niet alleen van mensen, maar ook van dieren en de natuur. Voor mij hoort dat allemaal bij elkaar: we maken deel uit van een groter geheel, en hoe we luisteren en kijken, heeft invloed op hoe we samenleven. Daarbij is menswaardigheid voor mij essentieel. Dat betekent dat een mens nooit gereduceerd mag worden tot een product of functie. In een samenleving die sterk gericht is op efficiëntie en systemen, merk ik hoe belangrijk het is om daar bewust bij stil te blijven staan: achter elke rol zit een mens. En eigenlijk geldt datzelfde principe breder – dat we het leven niet moeten benaderen als iets wat alleen gebruikt kan worden, maar als iets waar we in relatie toe staan.’
Welk taboe in de samenleving zou je graag doorbreken?
‘Voor mij is het eigenlijk belangrijk dat alles bespreekbaar kan zijn, dus ik zou niet zo snel een nieuw taboe willen opleggen in de zin dat we ergens niet meer over mogen praten. Wat ik wel zou willen is dat we de vanzelfsprekendheid van hoe wij ons tot andere dieren verhouden meer ter discussie stellen. Praktijken zoals dierentuinen of de bio-industrie zijn zo genormaliseerd dat we er vaak nauwelijks nog vragen bij stellen, terwijl het eigenlijk best ingrijpend is dat dieren hun vrijheid verliezen of als producten worden behandeld.’
Heb je een mooie lees-, luister- of kijktip?
‘Een boek dat ik graag zou aanraden is Over kennis van de ziel van de Spaanse filosoof María Zambrano. Haar werk is lange tijd niet in het Nederlands beschikbaar geweest, terwijl zij een heel eigen en originele manier van denken heeft ontwikkeld. Zambrano probeert het denken over de mens niet alleen vanuit rationele analyse te benaderen, maar ook vanuit wat zij de poëtische rede noemt: een manier van kennen waarin ervaring, verbeelding en gevoeligheid voor het innerlijke leven een belangrijke rol spelen. In haar werk staat steeds de vraag centraal hoe we de menselijke ziel, het innerlijk leven en onze zoektocht naar betekenis serieus kunnen nemen in het denken. Daarmee biedt ze een tegenwicht tegen een te abstracte of puur systematische manier van filosoferen.’
Wie of wat kan wel wat humanisme gebruiken?
‘Als ik ergens meer humanisme zou willen zien, dan denk ik aan de academische wereld. Toen ik begon aan de Universiteit voor Humanistiek merkte ik hoe anders de sfeer daar was. In plaats van grote, anonieme gebouwen voelde het als een plek waar meer ruimte was voor ontmoeting, reflectie en verbondenheid. Op veel andere universiteiten zie ik juist hoe sterk alles gericht is op efficiëntie en snelheid. Studenten rennen van college naar college, vaak in enorme gebouwen waar je nauwelijks daglicht ziet.’
Wat is een wijze levensles die je hebt geleerd?
‘Vorig jaar is mijn partner plotseling overleden. Vlak daarvoor vertelde hij nog dat er één levensspreuk was die hem het meest typeerde: de Japanse uitdrukking ichigo ichie. Dat betekent zoiets als: één leven, één kans. Het gaat erom dat ieder moment en iedere ontmoeting uniek is. Sindsdien ben ik me daar nog bewuster van. Je weet nooit of een ontmoeting misschien de laatste is, en juist daarom kan het zo waardevol zijn om echt aanwezig te zijn in het moment. Dat is iets wat hij heel sterk leefde en wat ik van hem heb geleerd. Het herinnert me eraan hoe belangrijk het is om aandacht te hebben voor wat er nu is en voor de mensen die je ontmoet.’
Als er een Humanist van het Jaar-award zou zijn, aan wie zou jij die uitreiken?
‘Aan Gisèle Pelicot. Wat mij in haar raakt, is de enorme moed waarmee zij naar buiten is getreden met wat haar is overkomen. Ondanks het zware seksuele misbruik dat zij heeft meegemaakt, heeft ze ervoor gekozen om haar verhaal niet verborgen te houden, maar juist zichtbaar te maken. Wat ik bijzonder vind, is dat zij daarmee niet alleen voor zichzelf opkomt, maar ook voor een bredere verandering in de samenleving. Ze laat zien dat de schaamte niet bij het slachtoffer hoort te liggen, maar bij degene die het misbruik pleegt. Door haar ervaringen publiek te maken, draagt ze bij aan een groter gesprek over rechtvaardigheid en menswaardigheid. Die moed om persoonlijk leed om te zetten in iets dat ook anderen kan helpen vind ik heel indrukwekkend.’
Wat wil jij de wereld nalaten?
‘Wat ik de wereld hoop na te laten, is in zekere zin de beweging van de School van Stille Stemmen: als een manier van luisteren die ook zonder mij kan blijven bestaan. Het idee dat er altijd stemmen zijn die minder gehoord worden of zelfs talen waar we ons nog niet bewust van zijn, zoals de taal van de zee en sporen in het landschap, en dat we steeds opnieuw kunnen leren om daar aandacht voor te hebben en dialoog te blijven zoeken.’
Wanneer heeft het Humanistisch Verbond in het bijzonder iets voor jou betekend?
‘Het Humanistisch Verbond heeft voor mij vooral betekend dat het een plek biedt waar ideeën gedeeld kunnen worden die in de mainstream filosofie vaak weinig ruimte krijgen. Zo heb ik er cursussen gegeven over Afrikaanse en Latijns-Amerikaanse filosofie, en merkte ik hoeveel belangstelling er is voor andere perspectieven. Voor mij gaat het daarbij om wat ik denkdiversiteit noem: net zoals biodiversiteit belangrijk is voor de natuur, is een diversiteit aan manieren van denken belangrijk voor een gezond intellectueel klimaat. Het Humanistisch Verbond maakt het mogelijk dat zulke ideeën gedeeld en verder ontwikkeld kunnen worden.’
' Bij het Humanistisch Verbond kunnen ideeën gedeeld worden die in de mainstream filosofie vaak weinig ruimte krijgen. '
