Humanistisch DNA – Jos de Wit

Wat vind je belangrijk, wat geeft je leven zin? Hoe ga je om met de mooie en lastige dingen in het leven? Laat je inspireren door mensen die leven als humanist. Deze keer: Jos de Wit, onder meer historicus, auteur en leerkracht humanistisch vormingsonderwijs.

Waar ben je op dit moment mee bezig?

‘Ik werk als leerkracht humanistisch vormingsonderwijs, en ben onlangs begonnen aan een proefschrift over ecohumanisme. Daarin onderzoek ik, onder begeleiding van Hans Alma, hoe binnen de humanistische traditie is gedacht over de relatie tussen mens en natuur. Daarnaast geef ik cursussen voor het Humanistisch Verbond.’

Wanneer besefte je dat je humanist bent?

‘Het besef kwam achteraf gezien al op het gymnasium, toen ik via Latijn en Grieks de filosofen leerde kennen. Toen was ik nog christelijk georiënteerd, maar het lezen over die denkers wekte al iets in mij. Mijn leraar Nederlands zei: ‘Dat is logisch, want jij bent een humanist.’ Ik begreep toen nog niet helemaal wat hij bedoelde, maar het zette me aan het denken. Rond mijn 34ste stapte ik uit de kerk en werd lid van het Humanistisch Verbond. Via een buurvrouw raakte ik actief betrokken en ging ik uiteindelijk ook aan de Universiteit voor Humanistiek studeren.’

Wat betekent humanisme voor jou?

‘Voor mij betekent humanisme in de eerste plaats verantwoordelijkheid. Het uitgangspunt is een positief mensbeeld: de overtuiging dat mensen creatief en vindingrijk genoeg zijn om oplossingen te vinden, zelfs in complexe situaties. Dat idee spreekt me enorm aan. Het gaat altijd om de vraag: en nu? Wat is er wél mogelijk? Die handelingsvrijheid brengt ook verantwoordelijkheid met zich mee. Je moet je afvragen wat de gevolgen zijn van wat je doet – niet alleen voor jezelf, maar ook voor anderen en voor de natuur. Zo is verantwoordelijkheid voor mij het sleutelwoord dat mijn denken en handelen als humanist richting geeft.’

Wat is een belangrijke humanistische waarde in jouw leven?

‘Vrijheid van denken en handelen, en de verantwoordelijkheid die daar dus onlosmakelijk mee verbonden is. Voor mij houdt dat in dat je niet gedachteloos meegaat met wat de omgeving voorschrijft, maar dat je steeds weer bewust nadenkt over je keuzes en de gevolgen die ze hebben – voor jezelf, voor anderen en voor de wereld om je heen.’

‘Juist in deze tijd ervaar ik dat als steeds belangrijker. We leven in een samenleving met een overvloed aan mogelijkheden. In die veelheid laten mensen zich gemakkelijk leiden door trends, influencers en stemmen van buitenaf. De echte uitdaging is om zélf te denken en om keuzes te maken die werkelijk bij je passen en die je verantwoordelijkheid weerspiegelen. Dat probeer ik ook kinderen mee te geven in mijn lessen: vrijheid betekent niet zomaar doen wat je wilt, maar vraagt om reflectie en om de moed je eigen weg te gaan, ook wanneer dat de moeilijkere route is.’

Welk taboe in de samenleving zou je graag doorbreken?

‘De neiging om je te conformeren aan de groep. Mensen zijn van nature groepsdieren en dat heeft mooie kanten, maar het maakt ook dat we ons vaak voegen naar de ander. Juist als het gaat om grote vraagstukken – zoals onze houding tegenover het milieu of tegenover mensen uit armere landen die hierheen komen – is dat problematisch. Ik zou willen dat we elkaar meer uitdagen en stimuleren om eigen keuzes te maken, ook als die ingaan tegen de norm. Dat is lastig, want wie in een gezelschap zegt niet te willen vliegen, terwijl de rest op vakantie naar verre bestemmingen gaat, zet zichzelf snel buitenspel. Toch geloof ik dat juist zulke keuzes belangrijk zijn. Ook al lijken ze klein, ze maken verschil. Als humanist geloof ik sterk in de waarde van die kleine, principiële stappen: ze vormen de basis voor grotere veranderingen.’

Heb je een mooie lees-, luister- of kijktip?

‘Een boek dat recent indruk op me maakte is Filosofie als een manier van leven van de Franse filosoof Pierre Hadot. Hij laat zien dat filosofie in de oudheid niet in de eerste plaats ging om kennis vergaren, maar om een manier van leven: oefenen in reflectie, innerlijke rust en beter samenleven. Dat idee spreekt me sterk aan, omdat ik filosofie vooral waardevol vind wanneer je haar toepast in het dagelijks leven. Niet alleen denken, maar vooral doen en handelen. Hadot laat bovendien zien dat filosofie ook een vorm van meditatie kan zijn, bijvoorbeeld door het bijhouden van een dagboek waarin je terugblikt op je eigen keuzes en reacties. Voor mij is dat een inspirerende manier om kritisch en aandachtig in het leven te staan.’

Wie of wat kan wel wat humanisme gebruiken?

‘Met name kinderen. Juist op jonge leeftijd is het belangrijk om te leren nadenken, vragen te stellen en vanuit verschillende invalshoeken te kijken. Daarom zou ik humanistisch vormingsonderwijs het liefst op alle scholen willen zien. Wat ik kinderen vooral wil meegeven, is dat ze leren kijken vanuit verschillende invalshoeken. Niet alleen vanuit wat ze thuis of in hun eigen cultuur hebben meegekregen, maar ook door zich open te stellen voor andere perspectieven, en dat bepaalde keuzes bepaalde gevolgen hebben – voor henzelf en voor anderen.’

Wat is een wijze levensles die je hebt geleerd?

‘Mijn vader zei ooit tijdens een wandeling: als je ergens mee zit, kijk dan ’s nachts naar de sterrenhemel. De oneindigheid daarvan helpt je om problemen te relativeren. Dat besef draag ik nog altijd met me mee. Daarnaast heb ik geleerd hoe waardevol een glimlach of een kort praatje kan zijn, zelfs met onbekenden. Het maakt contact lichter en laat zien dat je elkaar ziet. Ook in mijn werk met kinderen merk ik dat terug: natuurlijk moet ik soms streng zijn, maar wat hen het meest goeddoet, is juist dat persoonlijke contact. Voor mij zit wijsheid uiteindelijk niet in grootse theorieën of kennis, maar in die kleine, menselijke gebaren die het leven met elkaar draaglijk en betekenisvol maken.’

Als er een Humanist van het Jaar-award zou zijn, aan wie zou jij die uitreiken?

‘Die zou ik toekennen aan Danique de Jong, initiatiefnemer van Wij Eisen De Nacht Op. Zij zet zich in tegen de grote onveiligheid waarmee vrouwen in onze samenleving te maken hebben, een bijzonder moedige en noodzakelijke bijdrage.’

Wat wil jij de wereld nalaten?

‘Ik heb zelf geen kinderen, maar ik heb wel boeken geschreven over humanisme – die laat ik de wereld na. Bijvoorbeeld Kopstukken van het humanisme, waarin ik tien filosofen beschrijf die van grote invloed zijn geweest. Mijn boeken gebruik ik tijdens cursussen en opleidingen, en ik merk dat ze ook doorwerken in anderen – soms zelfs doordat ze op hun beurt worden geciteerd in nieuwe boeken.’

‘Toch gaat nalaten voor mij niet alleen om wat tastbaar is. Ik geloof niet in een leven na de dood, maar wel in de betekenis die je hebt voor anderen. In wat je zegt of doet, in de invloed die je hebt, vaak zonder dat je het zelf doorhebt. Daarom houd ik ook bij wat mensen als het ware teruggeven – kaarten van leerlingen, woorden van waardering. Dat is wat voortleeft: het verschil dat je maakt in iemands leven, zichtbaar en onzichtbaar.’

Wanneer heeft het Humanistisch Verbond in het bijzonder iets voor jou betekend?

‘Het Humanistisch Verbond heeft voor mij in de eerste plaats betekend dat ik er gelijkgestemden ontmoette en waardevolle gesprekken voerde. Daarnaast biedt het me, via het humanistisch vormingsonderwijs, de mogelijkheid om het gesprek aan te gaan in heel andere kringen. Zo geef ik al enkele jaren gastlessen humanisme aan de Christelijke Hogeschool in Ede, midden in de Biblebelt. Daar botsen mijn perspectieven soms met hun overtuigingen, maar juist dat maakt het waardevol: we zoeken de dialoog zonder elkaar te willen overtuigen, en dat levert nieuwsgierigheid en verbinding op.’

Hedwig Wiebes

Freelance journalist