Ja, de wereld kan soms donker en kil lijken als we naar alle ellende om ons heen kijken. Voor wie de moed in de schoenen dreigt te zakken, bieden wij een sprankje hoop en warmte. Want juist in tijden van onrecht en crisis ontstaan ook talloze vormen van solidariteit: groepen mensen die er bewust voor kiezen om het samen anders te doen.
Het is winter. Het is lang donker buiten, het weer is guur. En net in deze donkere maanden hebben we de neiging meer licht en warmte te creëren. In huis en op straat branden de kaarsen en kerstlampjes, we komen samen en zoeken de gezelligheid op. Kunnen we dat principe ook toepassen op onze samenleving, wanneer ze koud en onrechtvaardig aanvoelt? Hebben we dan ook behoefte aan extra warmte en verbondenheid? Daar lijkt in ieder geval wel op, als we naar onze geschiedenis kijken. Telkens wanneer in de wereld kilheid dreigt, kunnen we daar prachtige solidaire initiatieven tegenover plaatsen.
Make love, not war
Denk maar aan de protesten tegen de Vietnam-oorlog in de jaren 60 en 70. Over de hele wereld gingen miljoenen mensen de straat op om tegen de oorlog te protesteren. Studenten, kunstenaars, religieuze groepen en veteranen verenigden zich achter de slogan Make love, not war.
Ook het racistische apartheidsregime in Zuid-Afrika, waarbij de zwarte meerderheid stelselmatig werd onderdrukt door een witte minderheid, leidde tot wereldwijde solidariteit. In Europa, de VS, zelfs in kleine dorpen in Nederland, ontstonden actie-groepen. Mensen droegen speldjes met de tekst ‘Boycot Apartheid’, ze weigerden sinaasappels uit Zuid-Afrika te kopen en eisten dat hun regeringen economische sancties oplegden. Universiteiten verbraken hun banden met Zuid-Afrikaanse instellingen, en muzikanten als Peter Gabriel, Stevie Wonder en Miriam Makeba zongen over vrijheid en verzet.
‘Solidariteit is niet alleen een gebaar van steun‘, zei mensenrechtenverdediger Desmond Tutu hierover, ‘het is een erkenning dat onze menselijkheid onlosmakelijk met elkaar verbonden is.’
In recente decennia zien we hetzelfde patroon: de wereldwijde reacties op vluchtelingenstromen, natuurrampen en oorlogen laten zien dat solidariteit geen tijdsgebonden verschijnsel is, maar een constant menselijk antwoord op leed en onrecht. Ook in Nederland komt dit duidelijk naar voren, bijvoorbeeld bij de Rode Lijn – een menselijke ketting als protest tegen de oorlog in Gaza – en de Klimaatmarsen.
Deze bewegingen laten zien dat menselijk leed ons niet onberoerd laat en we ons verbonden voelen met zowel onze medemensen als met de planeet.
Krachten bundelen
Niet alle vormen van solidariteit zijn even zichtbaar als politieke bewegingen of grote demonstraties, maar minstens zo krachtig. Er zijn heel wat voorbeelden van solidariteit
die draaien om samen oplossingen vinden, middelen delen en elkaar steunen. Zo boden rond 2015 veel burgers in Nederland op eigen initiatief opvang aan Syrische vluchtelingen, los van officiële procedures. Tijdens de coronacrisis zagen we hoe buren elkaar meer gingen helpen — van boodschappen doen tot het bieden van emotionele steun. Ook de klimaatuitdagingen leiden tot innovatieve en solidaire initiatieven, zoals energiecoöperaties waarin mensen samen investeren in zonnepanelen en windmolens. Crowdfunding is nog zo’n voorbeeld, zoals de campagne Geef ze warmte, waarmee de organisatie Kinderhulp in de winter van 2024 zo’n 850.000 euro ophaalde. Dankzij die actie kregen 3500 kinderen een warme start met een eigen bed, gordijnen, een dekbed om warm onder weg te kruipen, of een helemaal ingerichte kamer.
Nieuwe vormen van solidariteit richten zich ook op mentale gezondheid en sociale inclusie. Denk aan buurtnetwerken die eenzaamheid bestrijden, vrijwilligersinitiatieven voor ouderen en vluchtelingen, en (online) ondersteunings- en gespreksgroepen. En met het Humanistisch Verbond organiseren we al meerdere jaren de Klimaatvrijplaats: een plek waar we ondersteuning bieden aan mensen die zich vol inzetten voor het klimaat en daardoor uitgeput dreigen te raken. Solidariteit manifesteert zich dus niet alleen in materiële hulp, maar ook in aandacht, tijd en emotionele steun.
Ontsteek zelf het licht
Het woord ‘solidariteit’ is afgeleid van het Latijnse solidus, wat ’samenhangend’ of ’stevig’ betekent. De huidige betekenis is volgens Van Dale een ‘gevoel van een-zijn met anderen; saamhorigheid’. Voor Jaap van Praag, de oprichter van het Humanistisch Verbond, was het duidelijk dat we als mensheid samenhangen. Mensen zijn volgens hem niet alleen wezens die vrij zijn en zelf mogen bepalen wat ze met hun leven doen, maar ook wezens die onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. En die verbondenheid brengt ook verantwoordelijkheid met zich mee: voor het lot van onze naasten en voor het welzijn van de samenleving.
Vanuit dit humanistisch perspectief betekent solidariteit dus meer dan een gevoel van saamhorigheid; het is een actieve morele houding. Solidariteit is niet iets passiefs, zoals medelijden of louter emotionele betrokkenheid. Het is een keuze die wij dagelijks kunnen maken: kiezen voor warmte, verbondenheid en hulp in plaats van voor onverschilligheid. Kiezen om hiernaar te handelen. Dat kan klein beginnen, bijvoorbeeld door buren of collega’s te ondersteunen, vrijwilligerswerk te doen, of op te komen voor mensen die kwetsbaar zijn. Maar het kan ook groter: door deel te nemen aan maatschappelijke initiatieven, campagnes of projecten die solidariteit tonen met mensen in Nederland of over de hele wereld.
Goed verhaal?
Dit en meer journalistieke verhalen lees je in HUMANIST, het tijdschrift van het Humanistisch Verbond.
