Nee, religie is geen vrijbrief voor discriminatie
‘Gelijkwaardigheid, mits’. Twee woorden die alles verraden. Sommige religieuze scholen zeggen ook anno 2025 nog: je bent gelijkwaardig, mits je geen zondaar bent. Voor lhbti-jongeren betekent dat al snel: jouw gevoelens staan we toe, zolang je ze maar niet omzet in daden. Jij mag bestaan, maar je liefde niet. Wat voor gelijkwaardigheid is dat?
Sinds 2021 gelden nieuwe regels voor scholen om burgerschap te bevorderen. Naast het bepleiten van vrijheid en autonomie, hoort ook gelijkwaardigheid en het afwijzen van discriminatie onder het wettelijk verplichte burgerschapsonderwijs. Een school moet zich hieraan houden, maar tegelijkertijd biedt artikel 23 van de grondwet religieuze scholen veel ruimte om hiernaast religieuze boodschappen te plaatsen.
Wie ooit les kreeg op zo’n school, herkent de tegenstrijdige logica. Je leert dat evolutie de basis van de biologie is – en in de volgende les dat dit niet klopt, omdat god de aarde heeft gemaakt zoals we die nu kennen. Hetzelfde geldt voor het thema gelijkwaardigheid en non-discriminatie. Beide worden genoemd als belangrijke waarden in het ene klaslokaal, en in de andere leer je dat sommige mensen zondaren zijn vanwege hun geaardheid.
Opsplitsing van identiteit
Religieuze scholen verdedigen zich met een oud argument: ‘We veroordelen de persoon niet, alleen het gedrag.’ Alsof je iemand wel toestemming geeft om in te ademen, maar verbiedt om uit te ademen. Maar in werkelijkheid vraagt dit jongeren om een onmogelijke scheiding van wie ze werkelijk zijn tegenover hoe ze zich moeten presenteren.
Sociaal theoreticus Michael Warner beschreef dit mechanisme al jaren geleden: de scheiding van een ‘privé-zelf’ en een ‘openbaar-zelf’. Op religieuze scholen waar heteroseksualiteit als enige morele optie wordt gezien, wordt van homoseksuele leerlingen verwacht dat ze zich aanpassen aan die norm. Maar die norm is niet neutraal of gelijkwaardig.
Het gezicht dat ze in het openbaar moeten laten zien, is een versie zonder liefde, zonder openheid en zonder ruimte voor hun echte verlangens. Hun werkelijke zelf – wie ze écht zijn – moet verstopt blijven.
En dat laat sporen na. In plaats van dat school een veilige plek is waar je mag groeien, verandert het in een toneel waar je altijd op je hoede moet zijn. Het gevolg is geen neutraliteit of gelijkheid, maar juist uitsluiting en eenzaamheid. Wat naar buiten toe een neutrale vrijheid van religie lijkt, werkt in de praktijk vaak als een systeem dat bestaande ongelijkheden juist in stand houdt – precies zoals Warner beschrijft.
De gevolgen voor lhbti-jongeren die opgroeien in een religieuze context waarin hun identiteit wordt afgekeurd, zijn schrikbarend. In vergelijking met jongeren die niet in zo’n situatie opgroeien, ervaren ze vele malen vaker psychische problemen en existentiële eenzaamheid. De oplossing die CDA-leider Henri Bontenbal noemt is daarom ook erg kortzichtig: ‘een leerling kan ook naar een andere school’. Hij deed deze uitspraak op 20 oktober in het televisieprogramma Nieuwsuur. In een situatie als deze is het bijna onmogelijk voor een leerling om in te gaan tegen hun leraren of ouders, omdat hen een diepe schaamte is aangepraat.
Ruimte voor iedereen
Hier wringt het tussen artikel 1 en artikel 23: tussen non-discriminatie en de vrijheid van onderwijs. Vrijheid van onderwijs wordt nu vooral gezien als het recht van ouders om hun religie door te geven. Maar in een democratie zou het moeten gaan om de vrijheid van leerlingen zelf om hun levensbeschouwing vorm te geven, ook (juist) als die afwijkt van hun ouders of school.
Daarom moeten we eerlijk zijn: religie mag nooit een vrijbrief zijn voor discriminatie. Als Humanistisch Verbond vinden wij dat elke school in Nederland ruimte zou moeten bieden voor ieders menselijkheid, ongeacht geloof, afkomst, wie je bent of liefhebt. Anders is vrijheid een hol woord zonder betekenis – en blijft gelijkwaardigheid een belofte met een voorbehoud.
