Vier de herfst met theater Gouden Haas
De herfst zet iets in beweging. Buiten én in onszelf. Tijdens de herfstviering van Seizoen aan zet op 11 oktober geeft theaterregisseur Gienke Deuten met Gouden Haas de wind een stem. Wat gebeurt er als niet de mens, maar de natuur aan het woord is?
Gienke Deuten haalde jarenlang troost uit de natuur. De seizoenen en de aarde voelden voor haar als een kracht die er altijd zou zijn. Tot ze tijdens haar wandelingen steeds vaker zag hoe de natuur lijdt onder onze aanwezigheid. ‘Ik dacht niet meer: dit is groter dan ik, hier word ik door gedragen.’
Die veranderde blik zie je terug in haar werk. Deuten is theaterregisseur en maakt met haar gezelschap Gouden Haas voorstellingen over de relatie tussen mens en natuur. ‘Hoe verhouden wij ons tot de natuur, of tot onze medenatuur? We zijn daar zelf natuurlijk ook een volwaardig onderdeel van.’
‘Met de jaren kwam die vraag steeds meer in het licht van de klimaat- en ecologische crisis te staan’, zegt Deuten, ‘tot alle voorstellingen daarover gingen. En over wat die crisis emotioneel met je doet.’ Op 11 oktober verzorgt de Gouden Haas de herfstviering van Seizoen aan zet, georganiseerd door het Humanistisch Verbond.
Trage rampen
Theater begint voor Deuten met een simpele uitnodiging: ‘stel je voor dat?’ In haar meest recente voorstelling Veldhospitaal belanden bezoekers in een fictieve rampenoefening op echte noodopvanglocaties. Ze worden in groepen ingedeeld en moeten snel reageren. Wie kan vuur maken? Wie kan water zuiveren? Wie kan een boot bouwen? ‘Mensen steken hun hand op of niet’, vertelt Deuten. ‘Maar je merkt ook ergens: oh, ik kan helemaal niks. Je voelt echt: hoe voorbereid ben ik op het moment dat alles wegvalt?’
Gaandeweg verschuift de vraag van wat je kunt doen naar wat er eigenlijk aan de hand is. ‘Is dit echt of is dit een oefening? En dan komt de conclusie: het is al lang begonnen. We zitten er middenin’, zegt Deuten. ‘Zo proberen we filosofisch te pingpongen: wanneer is iets eigenlijk een ramp?’
Zo focust Veldhospitaal zich op ‘de trage rampen’: rampen die zich zo langzaam voltrekken dat je ze nauwelijks ziet gebeuren, zoals de verzilting van de bodem. ‘Dat bewustzijn proberen we aan te spreken.’
' Ik wil blijven geloven dat verval uiteindelijk transformeert in iets nieuws dat weer vruchtbaar zal zijn. '
Loslaten wat niet meer te repareren is
Onder Veldhospitaal ligt het idee dat sommige processen niet meer te keren zijn. PFAS is voor Deuten het meest veelzeggende voorbeeld. ‘Dat is overal, het is onafbreekbaar, het dringt ons lichaam binnen. We kunnen zeggen dat het niet goed is, maar het is er.’ Ze vindt dat we het maakbaarheidsdenken moeten loslaten. ‘Maar dat staat niet gelijk aan het einde van de wereld.’
Wat haar stoort, is het verhaal dat vaak volgt als we erkennen dat niet alles maakbaar is. ‘Wij zitten behoorlijk vast in het narratief van: we gaan er allemaal aan, het gaat allemaal kapot, het is allemaal superslecht, we hebben allemaal schuld.’ Dat hangt volgens haar samen met hoe we naar groei kijken: zolang iets groeit is het goed en zodra het stopt met groeien stort het dus in. ‘Maar als je circulair denkt, zijn er periodes van groei en bloei en periodes van afbraak, waarin het minder gaat. Ik wil blijven geloven dat verval uiteindelijk transformeert in iets nieuws dat weer vruchtbaar zal zijn.’
Wie de onomkeerbare processen erkent en ze niet wegredeneert, krijgt volgens Deuten ruimte om na te denken. ‘Hoe leef je in zo’n realiteit? In een theaterzaal kan je die vraag open onderzoeken. Aan een beleidstafel gaat het al snel over verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid. Dan is de motivatie anders en heb je minder ruimte om nieuwe vaardigheden te oefenen.’
Een doodskistje voor een vlinder
In Herinner ons stond Gouden Haas stil bij het verlies aan biodiversiteit. De voorstelling begon met een rouwceremonie voor uitgestorven diersoorten. Voor het duingentiaanblauwtje was er een doodskistje. Het publiek vormde een haag en droeg het kistje samen naar de speelplek.
Rituelen worden steeds belangrijker in Deutens werk, omdat het volgens haar ook over zingeving gaat. Ze groeide protestants op en de taal van de traditie spreekt haar nog steeds aan: het verhalende, het duiden van de tijd waarin je leeft. ‘Zeker in tijden van verandering of dreiging hebben mensen heel erg de behoefte om samen te komen en te delen.’
Daarom werkt ze graag mee aan Seizoen aan zet. ‘Die combinatie van humanisme en viering vind ik heel mooi: hoe geef je een viering richting als je er geen god bij kan halen, maar de mens centraal staat?’ Een eerdere lenteviering draaide om een menshoog ei, naar Hannah Arendts idee van geboortelijkheid: het vermogen van mensen om steeds opnieuw te beginnen. Bezoekers bouwden in groepjes een nest en dachten na over wat er in henzelf geboren wil worden.
' Zeker in tijden van verandering of dreiging hebben mensen heel erg de behoefte om samen te komen en te delen. '
De stem van de wind
In de komende herfstviering krijgt de medenatuur een stem: de wind spreekt tot de bezoekers. ‘Ik vertolk de stem’, zegt Deuten. Danser Kenzo Kusuda geeft de wind een lichaam en percussionist Porter Ellermann maakt er een geluidslandschap bij.
Ook in ander werk geeft ze wat buiten de mens staat een stem. ‘Daardoor identificeer je je met een buitenmenselijk perspectief. En als je vanuit dat perspectief naar je eigen omgeving kijkt, ga je heel anders nadenken over wat we eigenlijk aan het doen zijn in de wereld.’
Het thema van de viering is chaos en belofte. De herfst is voor Deuten het seizoen van wind en storm. Tegelijkertijd ziet ze de seizoenen van karakter veranderen. Zomers worden warmer, winters natter – met alle gevolgen van dien. Wat doet dat met ons, vraagt ze zich af. ‘De seizoenen zitten op een bepaalde manier in onze identiteit’, zegt Deuten. ‘Hoe lang houd je het vol om te zeggen: het was gewoon een hele hete dag?’ In de viering wil ze daarbij stilstaan, en bij de onrust die dat oplevert.
' Wat je doet, welke keuze je maakt: het doet ertoe. '
Onder de grond gebeurt van alles
Na de chaos komt de belofte: met een bloembol als symbool van die belofte. ‘Maandenlang blijft die bol onder de grond om in de lente als eerste boven te komen’, zegt Deuten. Het staat voor haar ook voor wat zij de ‘onderstroom’ in de samenleving noemt: beweging en verandering die het nieuws niet halen. En tegelijkertijd ziet ze bij het klimaat apathie en onverschilligheid ontstaan. ‘Mensen lijken te denken: volgens mij zijn we al te laat, wat ik kan doen is toch te weinig in dat hele grote en complexe verhaal. Dan is het gevaar dat we daarop afhaken.’
Maar alleen al samenkomen bij een viering zoals Seizoen aan zet is voor haar een daad van betrokkenheid. ‘De moeite nemen om op je fiets te stappen, ergens heen te gaan en daar anderhalf uur te zeggen: ik ga de herfst verwelkomen.’
Ze haalt ecologisch filosoof Matthijs Schouten aan: ‘Je kan er niet niet toe doen.’ Voor Deuten is dat een antwoord op de vraag wat het allemaal voor zin heeft. ‘Wat je doet, welke keuze je maakt, waar je je boodschappen haalt, of je je tegels er wel of niet uitwipt: het doet ertoe. Al is het maar voor die ene kever. Of voor je buren, of voor hoe je je tot elkaar verhoudt.’
Fotograaf: Ilja Lammers
11 oktober @ Metaal Kathedraal Utrecht
De wereld gaat snel. Wij even niet. Kom met ons vertragen tijdens Herfst aan Zet. Vlucht niet voor de storm, maar beweeg er eens doorheen. Samen met theatergezelschap Gouden Haas en danser Kenzo Kusuda verkennen we de herfst als metafoor: voor chaos en belofte. Voor de moed om te staan in wat onvoorspelbaar is – en toch te blijven geloven in wat komt.
