Montaigne brengt je dichter bij de natuur(lijke bescheidenheid)
‘Waarom denkt de mens dat hij het lievelingskind van de natuur is?’, vraagt Montaigne zich af. Als we goed naar onszelf kijken, slaan we vaak maar een armzalig figuur – en vergeleken met de dieren presteren we vaak niet veel beter of zelfs slechter. Dus wat Montaigne betreft moeten we de natuur maar beter met ontzag en respect benaderen.
Michel Eyquem de Montaigne (1533-1592) was een Franse Renaissance-humanist, die vooral bekend is geworden door zijn Essais: 107 opstellen, verdeeld over drie boeken, die hij in de jaren 1570-1580 en 1585-1592 heeft geschreven. Daarvoor en daartussen was hij eerst raadsheer bij het parlement van Bordeaux en later burgemeester van Bordeaux. In zijn essays laat hij een groot aantal onderwerpen de revue passeren, waaronder de verhouding van de mens tot de natuur.
Dichter bij de natuur
Net als zovele filosofen vat Montaigne de natuur op twee manieren op: ten eerste als transcendent geheel waar wij deel van uitmaken, en wat ons bescheiden zou moeten stemmen: ‘Wij moeten respectvoller over de oneindige macht van de natuur oordelen, en met meer inzicht in onze eigen zwakheid en onwetendheid.’ Hij vergelijkt de mens vaak met dieren, waar hij een voor die tijd opmerkelijke compassie voor toont. Wij zijn geen haar beter of belangrijker dan dieren: ‘Wij staan boven noch onder de overige schepselen (…) De mens moet gedwongen worden de grenzen van de natuurlijke orde te respecteren. In feite is de stakker ook niet in staat ze te overschrijden.’
Dichter bij jezelf
Kritische zelfreflectie is wat de mens nodig heeft om dichter bij zichzelf te komen, aldus Montaigne. Er is niets wat hij zo verfoeit als eigendunk en arrogantie. Leven volgens je eigen natuur is wat ons te doen staat: ‘Wij moeten de natuur een beetje laten begaan; zij begrijpt haar zaken beter dan wij. (…) Je moet de wetten van je eigen natuur kalm verduren.’ En vooral meer leven in het hier en nu en veel minder bezig zijn met de toekomst: ‘Vrees, hoop en verlangen drijven ons naar de toekomst en beroven ons van onze band met en onze aandacht voor wat nu is, zodat wij ons onledig houden met wat zal zijn, zelfs als wij er niet meer zijn.’
Dichter bij de ander
Ondanks zijn stevige kritiek op de mens en diens overdreven eigendunk, kan hij ook mildheid opbrengen voor de (mede)mens: ‘Ik denk dat wij eerder onbenullig dan ongelukkig zijn, eerder dwaas dan kwaad; eerder zot dan rot, eerder stumpers dan schoften.’ Want tenslotte hebben we elkaar allemaal nodig: ‘Het lijkt wel of de natuur ons voor niets zo geschikt heeft gemaakt als voor het gemeenschapsleven.’
Geciteerde literatuur: Montaigne, Michel de, De Essays, Vertaald en toegelicht door Hans van Pinxteren, Amsterdam, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2024
Kom dichter bij de natuur
We staan niet boven de natuur, we zijn er onderdeel van. Ecohumanisme nodigt uit om de aarde opnieuw naar waarde te schatten én hiernaar te leven. Wat betekent de natuur voor mij en hoe kan ik er beter zorg voor dragen? Wij bieden jou inspiratie en handvatten aan. En we helpen jou om in beweging te komen.
