‘Ik had kunnen vluchten of vechten. We zijn het gevecht aangegaan’

In aanloop naar de klimaatmars vertellen bewoners uit de IJmond wat het betekent om dagelijks in de nabijheid van Tata Steel te leven. De fabriek maakt al generaties lang deel uit van het landschap en bracht werk en welvaart, maar de gevolgen van de uitstoot zijn steeds moeilijker te negeren. Jaap Venniker woont sinds zeven jaar in Wijk aan Zee en richtte bewonersorganisatie Frisse Wind op.

‘Soms word ik ’s nachts wakker en ruik ik die allesverstikkende stank van Tata Steel, of het raam nou openstaat of niet. Soms loop ik dan naar buiten om zeker te weten dat het daarvandaan komt. Daarna ga ik naar de slaapkamer van mijn dochter van zeven en daar ruik ik het ook. Op zo’n moment denk ik echt: wat doe ik hier in godsnaam nog?’

De wind speelt een belangrijke rol, legt Jaap uit: ‘Als de wind uit het zuiden komt, staat hij pal op het dorp en zeker op het deel waar ik woon. Bij zuidwestenwind is Beverwijk de sjaak, bij noordenwind IJmuiden. Zo ingewikkeld is het eigenlijk niet: de ellende waait ergens naartoe.’

Toen Jaap zeven jaar geleden vanuit Haarlem naar Wijk aan Zee verhuisde, wist hij uiteraard waar hij kwam te wonen. ‘Het was geen koekjesfabriek, dat was duidelijk. Vroeger fietste ik hier ook regelmatig langs overigens, ik vond het zelfs een mooi gezicht en heb het vaak gefotografeerd.’ Al kon hij toen niet weten hoe zeer de industrie zijn dagelijks leven later zou bepalen. ‘Je denkt gewoon dat het allemaal goed geregeld is. We wonen in Nederland; er zijn vergunningen, er zijn instanties die toezicht houden.’

Het was de omgeving die Jaap naar Wijk aan Zee trok. Zijn huis grenst rechtstreeks aan het idyllische duingebied. ‘De eerste keer dat ik bij mijn huis die trap naar de bunker opliep, zag ik alleen maar zee. Het was winter, het zonnetje scheen. Ik dacht: dit huis ga ik kopen. Zo’n prachtige plek krijg ik nooit meer.’

Zwarte sneeuw

Een beslissend moment kwam tijdens een koude winterweek. ‘Er lag sneeuw en op een gegeven moment ging het waaien. Toen werd die sneeuw helemaal zwart, echt zwart. Als je erdoorheen liep, zag je witte voetstappen achter je. Bizar.’ Jaap plaatste beelden op sociale media. De reacties kwamen snel, ook vanuit de media. Maar toen de aandacht weer afnam, bleef bij hem het gevoel dat er meer nodig was. ‘Ik dacht: we moeten dit in beeld gaan brengen. We moeten het vastleggen.’

In januari 2021 richtte Jaap samen met Sanne Walvisch Stichting Frisse Wind.nu op, aanvankelijk om steun te organiseren voor een strafzaak tegen Tata Steel met advocaat Bénédicte Ficq. Later besloot de stichting ook de uitstoot structureel vast te leggen. De eerste camera kwam op de bunker bij Jaaps tuin, hoog op het duin en met vrij uitzicht op de fabriek. ‘Eerst vroeg ik de omgevingsdienst of zij daar geen camera konden neerzetten. Dat was moeilijk, ingewikkeld, geen geld. Toen dacht ik: weet je wat, ik doe het zelf.’

Binnen een week zagen ze zwarte en oranje rookwolken uit de fabriek komen. ‘Toen dachten we: dit is serieus. We zijn gaan streamen en later kwamen er meer camera’s bij. In het begin zaten Sanne en ik uren beelden terug te kijken. Inmiddels gebruiken we ook AI voor het analyseren.’

Wat omwonenden voorheen roken, zagen of vermoedden, kon nu worden vastgelegd. ‘Zwarte, gele of oranje emissies kunnen wijzen op roet, stof of problemen in het productieproces. Maar veel schadelijke uitstoot is juist helemaal niet zichtbaar.’ Frisse Wind ging incidenten melden bij de Omgevingsdienst en stuurde de beelden mee. Inmiddels gebruikt die de camerabeelden bij het toezicht. ‘Zelfs Tata Steel erkent in een openbare pleitnota dat de Omgevingsdienst in besluiten en processtukken verwijst naar een groot aantal beelden van Frisse Wind. Die worden gebruikt voor nader onderzoek naar mogelijke overtredingen. Dat geeft energie. Dan denk je: het werkt dus. Wij zijn gewoon burgers en toch hebben we tastbaar iets bijgedragen.’

Frisse Wind houdt zich inmiddels ook bezig met handhavingsverzoeken, juridische procedures, politieke lobby en een massaclaim voor omwonenden. ‘In het begin deden Sanne en ik alles onbezoldigd. Inmiddels is Frisse Wind uitgegroeid tot een professionele organisatie en neemt het bestuurswerk een belangrijk deel van mijn tijd in beslag.’

De strijd heeft ook een prijs, vooral thuis. ‘Er was een tijd dat ik Sanne ’s ochtends vanuit de auto belde om de zaken te bespreken en mijn dochter erbij zat, omdat ik haar naar school bracht. Op een gegeven moment denk je: dit moet ik niet meer doen. Voor kinderen gaat het dan alleen nog maar over die fabriek.’

Zijn oudste dochter stelde hem onlangs een vraag waarop geen eenvoudig antwoord bestaat. ‘Ze zei: “Pap, we wonen hier eigenlijk, maar het is toch heel slecht? Je kan hier kanker van krijgen. Waarom wonen we hier nog?” Dan wil je haar geruststellen. Maar ik kan ook niet ontkennen dat het ongezond is om hier te wonen.’

Ook zijn jongste dochter heeft de fabriek inmiddels in haar wereldbeeld opgenomen. ‘Ik zat laatst met haar en wat vriendinnetjes in de auto. Ze zei: “Meisjes, hier links staat de fabriek. Die is heel ongezond, echt een vieze fabriek.” Dat klinkt ergens schattig uit de mond van een zevenjarige, maar meisjes van zeven zouden daar natuurlijk helemaal niet over hoeven nadenken.’

Aan Hans van den Berg, directievoorzitter van Tata Steel Nederland, zou Jaap daarom één vraag willen stellen: ‘Stel dat jij hier met jonge kinderen naast de fabriek zou wonen en jouw dochter zou vragen: “Papa, krijg ik hier kanker van? Ga ik hierdoor eerder dood? Waarom verhuizen we dan niet?” Wat zou jij haar antwoorden? En wat zou jij zelf doen?’

Al is de kwestie voor Jaap groter dan zijn eigen gezin. ‘Ik maak me zorgen om mijn eigen kinderen, maar ook om alle andere kinderen die hier wonen en fijnstof inademen. Ik kan zeggen: ik ben het zat, ik verhuis. Maar heel veel mensen kunnen dat helemaal niet.’

David tegen Goliath

Jaap omschrijft de positie van omwonenden als David tegen Goliath – al zijn er volgens hem misschien wel twee Goliathen. ‘Je hebt Tata Steel, maar lange tijd voelde de overheid ook als zo’n enorme macht. En als bewoner word je noodgedwongen een soort expert. Je leert alle procedures, vergunningen en afkortingen kennen, terwijl je daar nooit om hebt gevraagd.’

Toch heeft hij gezien dat druk van burgers verschil kan maken. De omgevingsdienst, waar hij eerder zeer kritisch op was, handhaaft volgens hem inmiddels veel steviger. ‘Dat mag ook gezegd worden. Ze hebben echt een draai gemaakt en doen nu goed werk.’ Daar zit voor hem ook de hoop. ‘Je moet een enorme lange adem hebben. Maar als je opstaat, helpt het. Wij begonnen gewoon met z’n tweeën en dachten: we gaan dit doen. Nu zie je dat onze beelden worden gebruikt en dat er daadwerkelijk wordt ingegrepen. Dat is tastbaar.’

Tegelijkertijd blijft zijn woede richting Tata Steel groot. ‘De vervuiler moet gewoon betalen. Je kan niet decennialang ellende over de schutting gooien en zeggen: ik heb een vergunning, dus het mag. Zo werkt het niet.’ Volgens Jaap laat juist de gang van zaken rond Tata Steel zien waarom omwonenden zich moeten blijven organiseren. ‘Als je in de rechtszaal kijkt, zie je wat ze doen. Ze procederen maar door. Het is veel goedkoper om te procederen dan minder te produceren. Vervuiling loont, zo simpel is het.’

Soms stelt hij zich tijdens een wandeling door de duinen voor hoe zijn omgeving eruit kan zien wanneer de meest vervuilende onderdelen verdwenen zijn. ‘Dan denk ik: stel dat die twee kooksfabrieken dicht zijn. Ineens ziet het landschap er anders uit. Dat geeft mij motivatie.’

‘Ik had kunnen vluchten of gaan vechten, maar we zijn het gevecht aangegaan. En hoe zwaar het soms ook is, dat geeft ook energie. Ik ga door. Niet alleen voor mezelf, maar voor alle mensen die rond die fabriek wonen. Want je ziet uiteindelijk: als burgers zich organiseren en blijven volhouden, kan er echt iets veranderen.’

Hedwig Wiebes

Freelance journalist