‘Hoe gezond kan je leven in een ongezonde omgeving?’

In aanloop naar de Klimaatmars vertellen bewoners uit de IJmond wat het betekent om te leven in de nabijheid van Tata Steel. De fabriek is al generaties lang verweven met het gebied, maar ook de gevolgen van uitstoot en fijnstof dringen zich steeds nadrukkelijker op. Jet Goppel woont met haar gezin op een woonboot in Velsen, niet ver van Tata Steel. Als senior programmamanager preventie bij ZonMw kijkt ze ook vanuit haar werk naar de vraag wie verantwoordelijk is voor gezondheid, en hoeveel invloed mensen daar zelf werkelijk op hebben.

Voor Jet Goppel komen haar werk en haar woonomgeving op een ongemakkelijke manier bij elkaar. Bij ZonMw houdt ze zich bezig met financieren van onderzoek naar gezondheid en gezondheidsverschillen. Juist daar raakte ze steeds sterker overtuigd van het belang om gezondheid niet alleen als een individuele verantwoordelijkheid te zien.

‘Gezondheid wordt vaak benaderd alsof het vooral gaat om wat iemand zelf doet. Wij proberen juist meer naar het geheel te kijken: naar de omgeving, gedrag, het bedrijfsleven en alles wat daarmee samenhangt. In mijn werk zag ik hoe sterk beleid zich toch steeds weer op het individu richt. Dan zeggen we eigenlijk: het aanbod in de supermarkt blijft zoals het is, misschien komen er wat lightproducten bij, maar uiteindelijk is het jouw verantwoordelijkheid wat je koopt. Terwijl daar enorme marketingbudgetten tegenover staan.’

Wat is gezond?

Die manier van denken begon haar steeds meer tegen te staan. Niet omdat bewegen of gezond eten er niet toe doen, maar omdat zulke keuzes gemakkelijk los worden gezien van de omstandigheden waarin iemand leeft. ‘Ik weet nog dat ik tegen collega’s zei: moeten we nou gaan investeren in een beweegprogramma in een gebied dat heel ongezond is? Bewegen is goed. Maar als je mensen intensief laat sporten op een plek waar de lucht ongezond is, wat is dan beter?’

Daaronder ligt voor haar een principiëlere kwestie: hoe eerlijk is het om mensen voortdurend aan te spreken op hun gedrag wanneer hun omgeving tegelijkertijd ongezonder wordt? ‘Dat maakte me boos. Als we vanuit beleid zeggen dat iedereen zo gezond mogelijk moet leven, terwijl we de omgeving ongezonder maken, wat houd je dan per saldo over? Behalve dat mensen zich lullig voelen omdat ze niet genoeg doen om gezond te blijven, of hun kinderen gezond te houden.’

Volgens Goppel raakt die vraag direct aan sociaaleconomische gezondheidsverschillen. Niet iedereen heeft dezelfde mogelijkheden om ongezonde omstandigheden te vermijden, te verhuizen of ander werk te zoeken. ‘We doen vaak alsof keuzevrijheid vanzelfsprekend is. Dat hele debat over betutteling: mensen mogen toch zelf weten wat ze eten of hoe ongezond ze leven? Natuurlijk. Maar je denkt dat je heel erg zelf bepaalt wat je doet, terwijl je de hele tijd wordt beïnvloed door reclame, sociale media en influencers. Hoe vrij is je keuze dan eigenlijk?’

Ook hier ongelijkheid

Ook uitstoot is volgens haar ongelijk verdeeld. ‘Armere wijken liggen vaker bij industrie of snelwegen. Kinderen die opgroeien in armoede of slechte woonomstandigheden hebben zeventig procent meer kans op astma en belanden drie keer zo vaak op de intensive care. Toch behandelen we vooral de klachten, terwijl de leefomgeving vaak een belangrijke oorzaak is. Bij hittestress zie je hetzelfde: die treft buurten met veel beton en slechtere woningen harder. Ook hoogopgeleide mensen zoals ik kunnen in een rode zone wonen, maar hoeveel last je van een ongezonde omgeving hebt, blijft sterk verbonden met klasse.’

Juist daarom vindt ze dat gezondheid veel breder in beleid moet worden meegewogen. ‘We zijn in Nederland heel erg gewend om vanuit afzonderlijke beleidsterreinen te werken. Economische Zaken kijkt naar economische belangen, infrastructuur naar infrastructuur en planologie naar waar we bouwen. Maar gezondheid heeft zoveel verschillende oorzaken en verbanden. Je zou gezondheid veel meer moeten meewegen in al die domeinen.’

Ze noemt als voorbeeld de vestiging van bedrijven. ‘Als je een bedrijf ergens toelaat, zou je ook naar het gezondheidseffect moeten kijken. Laat een bedrijf een gezondheidseffectrapportage maken. Goed werk is óók belangrijk voor de gezondheid, dus het is niet zwart-wit. Maar gezondheid moet wel onderdeel zijn van de afweging.’

Ook de manier waarop gezondheid wordt onderzocht, kan volgens haar breder. ‘We koppelen nog weinig verschillende soorten data aan elkaar en hebben bijvoorbeeld weinig harde cijfers over de stapeling van schadelijke stoffen in het lichaam. Niet alleen hoeveel van een stof ergens aanwezig is, maar juist wat er gebeurt als mensen jarenlang aan allerlei stoffen tegelijk worden blootgesteld. Daar komt gelukkig steeds meer aandacht voor. Tegelijkertijd blijft het ingewikkeld zolang economische belangen en gezondheid niet vanzelfsprekend samen worden afgewogen. Er zijn bedrijven die echt proberen het beter te doen, maar ook bedrijven die vooral hun winst willen maximaliseren. Een verdienmodel kan wat mij betreft nooit een reden zijn om geen rekening te houden met de planeet en met de mensen die eromheen leven.’

Toch gelukkig leven

Rond Tata Steel ziet ze nog een andere spanning: het bedrijf is niet alleen een bron van vervuiling, maar tegelijkertijd werkgever, buur en onderdeel van een gemeenschap. ‘Mensen die bij Tata werken, zijn ervan afhankelijk. Er zit een hele gemeenschap omheen. Als dit al generaties je werk is en je broodheer, dan is het veel ingewikkelder om te zeggen: dit deugt niet. Ik merk dat ook in mijn eigen buurt. Er wonen mensen die voor Tata werken en in de buurt-app wordt het niet altijd op prijs gesteld als ik iets over Tata zeg. Dan krijg ik de deksel op mijn neus: daar gaan we het niet over hebben.’

Ze begrijpt die reactie, en juist dat maakt het voor haar wrang. ‘Als het de hand is die je voedt en je denkt: wat moet ik anders? Iedereen doet dit al jaren, het zal wel meevallen. Maar daardoor zijn de mensen die er misschien het hardst door geraakt worden soms ook het minst geneigd om voor hun eigen gezondheid op te staan. Dat vind ik heel moeilijk.’

Die spanning voelt ze ook thuis. Ze woont met haar gezin op een woonboot, op een plek die ze prachtig vindt. ‘Het is hier echt een dorp in een dorp. Ik heb een tuin, de kinderen hebben buurkinderen en in de zomer komen ze bijna het water niet uit. Ze bouwen vlotten midden in het kanaal. Er wonen oude en jonge mensen door elkaar en als er iets is, zorgen mensen voor elkaar. Ik ben hier heel gelukkig.’

Tegelijkertijd ziet ze haar omgeving anders sinds ze beroepsmatig meer weet over gezondheid. ‘We zitten precies tussen Schiphol, de A9 en Tata Steel in. Dat kan niet gezond zijn. Zowel mijn zoon als mijn man heeft astma, en ik heb aan de omgevingsdienst weleens gevraagd of mijn kinderen hier veilig in het kanaal kunnen zwemmen – wat ze dus doen, maar ik kreeg gewoon geen antwoord.’

Eens in de zoveel tijd wil ze weg. ‘Dan krijg ik het op mijn heupen en wil ik verhuizen. Maar waarheen dan? Waar is het gezonder? De kinderen zijn ondertussen pubers, die hebben hier hun vrienden. Ik wil ze ook niet ontwortelen. Voor mijzelf is er een periode geweest waarin ik totaal niet meer kon genieten van het uitzicht, van het water, eigenlijk van niets. Ik zag alleen maar gif. Gelukkig kan ik het soms weer relativeren. Dan denk ik: de wind waait niet altijd uit dezelfde hoek, het hoeft niet allemaal vervuild te zijn. Maar die onzekerheid blijft.’

Juist daarom verlangt ze niet zozeer naar geruststelling, maar naar beter weten. Vermoeden is soms erger dan weten. Ik zou graag echt willen weten: hoe is het met het water hier? Hoe is het met de lucht? Wat is de relatie met onze gezondheid? En als we dat weten, wil ik ook dat die kennis serieus wordt genomen. Gezondheid is niet alleen iets wat een individu moet zien te managen. Het is ook iets waarvoor we als samenleving de voorwaarden moeten scheppen.’

Hedwig Wiebes

Freelance journalist