De Klimaatvrijplaats: van machteloosheid naar actieve hoop
Wie zich vol inzet voor het klimaat, kan uitgeput raken. De Klimaatvrijplaats van het Humanistisch Verbond biedt ruimte om op adem te komen. Annelieke Damen en Evanne Nowak onderzochten het effect: deelnemers ervaren meer hoop, energie en rust, en minder machteloosheid en onzekerheid.
Klimaatactivisten zetten zich in voor een leefbare toekomst. Ze voeren campagne, organiseren acties en proberen politiek en bedrijfsleven in beweging te krijgen. Sommigen lopen daarop vast. Woede, machteloosheid en wanhoop stapelen zich op, terwijl er in het dagelijks leven weinig ruimte is om die gevoelens te delen.
Het Humanistisch Verbond begon daarom de Klimaatvrijplaats; voor mensen die dagelijks of wekelijks met het klimaat bezig zijn en dreigen uitgeput te raken. Onder begeleiding van zingevingsdeskundigen, van wie een deel geestelijk verzorger is, staan klimaatactivisten stil bij wat de klimaatcrisis met hen doet. Ze ontmoeten er anderen die door dezelfde emoties heen gaan. ‘Het is een afgeschermde plek, waar je even helemaal vrij bent om een stuk van jezelf te zijn’, legt Annelieke Damen uit.
Maar heeft zo’n plek ook daadwerkelijk effect? Damen, docent geestelijke verzorging aan de Universiteit voor Humanistiek, onderzocht het samen met Evanne Nowak, PhD-kandidaat geestelijke verzorging en ecologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Daar is Evanne onderdeel van het NWO-gefinancierde onderzoeksproject Existential Challenges of Planetary Health. Drieënzeventig deelnemers vulden vooraf een vragenlijst in, drieëndertig achteraf.
Een levensvraag in plaats van een psychologische vraag
Dat er iets met het klimaat moest gebeuren in haar vakgebied stond al langer op Damens lijstje. Ze zag dat psychologen zich er steeds meer mee bezighielden en vroeg zich af: ‘Is dit wel een psychologische vraag? De toekomst verandert ingrijpend. Hoe verhoud je je daartoe en wat wil je daarin betekenen?’ Dat is volgens haar geen stoornis of aandoening. ‘Dat is gewoon een levensvraag.’
Toen de Klimaatvrijplaats van start ging, zag ze haar kans: hier gingen klimaat en geestelijke verzorging samen op in de praktijk. Over uitputting bij klimaatactivisten wist ze weinig, daarvoor had ze Nowak. Zij was achttien toen ze via het Wereld Natuur Fonds als jongerenvertegenwoordiger bij de Verenigde Naties terechtkwam. Ze was een aantal jaren heel actief bij internationale klimaattoppen, totdat ze vastliep. ‘Ik ben omgevallen, afgehaakt en overweldigd geraakt.’
Tien jaar later onderzocht Nowak in haar scriptie voor de studie Humanistiek waarom mensen zich apathisch voelen met betrekking tot de klimaatcrisis. Daarbij ging ze ook haar eigen ervaring na en begreep die voor het eerst als een zingevingscrisis. ‘Daarom kan ik me ook goed identificeren met klimaatactivisten.’
' Het is een afgeschermde plek, waar je even helemaal vrij bent om een stuk van jezelf te zijn. '
Wat levert de Klimaatvrijplaats op?
De bijeenkomsten van de Klimaatvrijplaats zijn gebaseerd op The Work That Reconnects, een methode van de Amerikaanse eco-boeddhistische wetenschapper en activiste Joanna Macy. Deelnemers doorlopen vier stappen: gronden in dankbaarheid, de pijn eren, met andere ogen kijken en weer op weg gaan. Bij die tweede stap gaat het er volgens Nowak om te erkennen dat je pijn een normale reactie is op een diep verwonde wereld.
Uit de vragenlijsten kwamen drie terugkerende zorgen naar voren. Ten eerste de gevolgen van klimaatverandering zelf, van opwarming tot biodiversiteitsverlies. Daarnaast het gebrek aan urgentie bij de overheid en bij mensen in hun omgeving. En ten slotte de onrechtvaardigheid ervan, omdat de gevolgen kwetsbare groepen harder raken. De gevoelens die het vaakst terugkwamen: woede, machteloosheid, wanhoop en rouw.
Na afloop van de Klimaatvrijplaats rapporteerden de deelnemers meer hoop, energie, inspiratie en rust. Daarnaast zeiden ze beter met hun emoties om te kunnen gaan. Damen geeft een voorbeeld. ‘Een deelnemer vertelde dat als ze naar een boom keek, alleen maar zag dat die te vroeg in het jaar bloeide.’ Verdriet, elke keer weer. In de Klimaatvrijplaats ontdekte ze dat dat verdriet er mocht zijn en dat ze tegelijk dankbaar kon zijn dat de boom er was en van de bloemen kon genieten. Ook het contact met medestanders bleek belangrijk. ‘Veel klimaatactivisten voelen zich eenzaam’, vertelt Damen. In het dagelijks leven proberen ze hun gevoelens over het klimaat binnen proporties te houden en zijn ze op hun hoede over waar ze wel of niet iets kunnen uiten. ‘Daardoor leven ze met een soort innerlijke schreeuw’, zegt Nowak, ‘of een bepaalde vervreemding.’
In de Klimaatvrijplaats bleek juist dat soms een half woord genoeg was om elkaar te begrijpen. ‘Ze konden er boos zijn of huilen, zonder dat anderen dat raar vonden’, zegt Nowak. ‘En dan kunnen ze even heelheid ervaren.’
Wat betekent dat voor de geestelijke verzorging?
Drie dingen namen af na deelname: woede, machteloosheid en onzekerheid. ‘Op die eerste hebben we wel even moeten puzzelen’, zegt Damen. ‘Als geestelijk verzorger wil je bijdragen aan een rechtvaardiger wereld. En die boosheid is nu juist wat activisten in beweging brengt. Is het dan wel je taak om iemand minder boos te maken?’
In het vakgebied rond ecologische emoties zijn daar woorden voor, vertelt Nowak. ‘De filosoof Glenn Albrecht spreekt over terrafurie, of earth anger: een beschermende woede die mensen kunnen voelen als ze zich bewust worden van hoe zelfdestructief we met elkaar bezig zijn.’ Zulke woede zet mensen in beweging, zegt ze, maar als het je enige drijfveer is, is het moeilijk vol te houden. Ze werkt het best samen met dankbaarheid en verbondenheid.
Nowak denkt dat de woede na het volgen van de Klimaatvrijplaats daarom iets minder op de voorgrond komt: ze wordt gestut door die andere gevoelens en door het contact met medestanders. ‘Misschien is dat vuurtje van die woede niet minder geworden, maar meer ingebed in die andere gevoelens. Maar dat is een interpretatie.’
' Je moet het klimaat niet zien als een individuele levensvraag. Dit is een maatschappelijke zingevingscrisis. '
Wat heeft voor verandering gezorgd?
Een vragenlijst laat zien wát er verandert en niet waardoor, zegt Damen. Welke onderdelen van de Klimaatvrijplaats zorgen ervoor dat mensen minder machteloos of boos worden? Om die vraag te beantwoorden houdt Nowak nu focusgroepgesprekken met deelnemers. ‘Welke dingen hebben de begeleiders van de Klimaatvrijplaats gedaan en hoe hebben die de deelnemers geholpen?’
De eerste bevindingen wijzen erop dat deelnemers taal kregen voor wat er met hen gebeurde. Bovendien leerden ze ruimte te maken voor andere emoties en perspectieven naast hun woede of pijn. Daarbij komt ‘actieve hoop’ steeds terug. ‘Dat betekent niet dat je gelooft dat het allemaal goed komt’, zegt Nowak. ‘Het is meer: ik wil alles geven wat ik in me heb en ongeacht de uitkomst sta ik hiervoor. Ik kijk de pijn aan en ik ga weer verder met mijn activisme.’ Soms betekent dat juist beter voor jezelf zorgen, of een andere rol kiezen. Ook dat past binnen The Work That Reconnects: iedereen kan op zijn eigen manier bijdragen aan verandering.
Belangrijke rol voor geestelijk verzorgers
Voor zover de onderzoekers weten, is de Klimaatvrijplaats een van de eerste plekken in Nederland waar geestelijk verzorgers structureel met klimaatzorgen aan de slag gaan. Het onderzoek biedt volgens hen aanknopingspunten voor een belangrijke rol voor geestelijk verzorgers. Damen hoopt dat het vakgebied klimaatzorgen gaat herkennen als wat ze zijn, levensvragen, en er dus ook naar gaat handelen. Ze gebruikt het onderzoek al in haar eigen onderwijs aan toekomstige geestelijk verzorgers en hoopt dat mensen die worstelen met klimaatstress voortaan ook bij hen aankloppen.
Volgens Nowak vindt hun onderzoeksartikel inmiddels zijn weg bij klimaatpsychologen en bij mensen die buiten het Humanistisch Verbond met dezelfde methode werken. ‘Er is heel veel geschreven over eco-emoties en over Joanna Macy, maar er is weinig onderzoek naar wat zo’n programma daadwerkelijk doet.’
Damen en Nowak zijn zich bewust van de grenzen van hun onderzoek. De deelnemers die de vragenlijsten invulden waren vooral hoogopgeleid, wit en relatief welvarend. ‘Wie heeft er tijd en ruimte om aan de Klimaatvrijplaats mee te doen?’ zegt Nowak. Mensen die klimaatstress ervaren, maar minder toegang hebben tot dit soort activiteiten, blijven buiten beeld.
' Mensen hoeven echt niet vast te blijven zitten. Je mag ze op weg helpen om weer zin te vinden. '
Wat heeft het onderzoek de onderzoekers zelf gebracht?
Sinds het onderzoek is Damen vooral anders gaan kijken naar klimaatproblematiek. ‘Je moet het klimaat niet zien als een individuele levensvraag. Dit is een maatschappelijke zingevingscrisis’, zegt ze. ‘Ik ben als mens getraind om individualistisch te denken, dus ik moet mezelf er steeds aan herinneren: dit is een crisis van deze tijd, die om een maatschappelijk antwoord vraagt. Vanuit dit besef moet je klimaatzorgen begeleiden.’
Nowak ging anders kijken naar The Work That Reconnects van Joanna Macy. Toen ze er tien jaar geleden in haar scriptie voor het eerst over schreef, had ze er weerstand tegen: ze vond dat ervaringen niet in een vast model hoefden te passen, en ze was bang dat mensen in hun hopeloosheid ‘gefixt’ moesten worden. Het onderzoek en de focusgroepen veranderden dat. ‘Mensen hoeven echt niet vast te blijven zitten. Je mag ze op weg helpen om weer zin te vinden.’
Eén ding blijft daarbij opvallend, vinden ze allebei. Het Humanistisch Verbond biedt een werkwijze aan die voor een groot deel is geïnspireerd op eco-boeddhistisch gedachtegoed. ‘Een tijdje geleden had ik me nooit kunnen voorstellen dat zo’n spirituele route binnen humanisme zo’n podium kon krijgen’, zegt Damen.
Nowak ziet juist veel raakvlakken. Macy zag alles wat leeft als onderling verbonden en dat sluit volgens haar goed aan bij humanisme. ‘Misschien moeten we haar een keer toevoegen aan de humanistische canon’, zegt ze, aan de rij denkers dus die humanisme vormgeven. ‘Of onderzoeken in hoeverre ze daarbij hoort. Misschien kunnen we haar gedachtegoed ook gewoon gebruiken om opnieuw te kijken naar wat humanisme betekent in deze tijd.’
Fotograaf Evanne Nowak: Carmen de Vos
De Klimaatvrijplaats verdient jouw steun
Wil jij er zijn voor de klimaatvoorhoede? Voor 100 euro kunnen wij een deelnemer een seizoen begeleiden, voor 400 euro kan iemand een heel jaar meedoen. Met jouw donatie ondersteun jij de voorhoede en daarmee de strijd voor duurzame wereld.
