Jouw vrijheid is de vrijheid van de ander
‘Je kan democratie alleen beoordelen wanneer je kijkt naar de positie van de minderheden in het systeem.’ Voor Halleh Ghorashi, hoogleraar Diversiteit en Integratie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, kreeg dit inzicht pas gaandeweg vorm.
Tijdens de Iraanse revolutie van 1979 was ze als jonge activist actief. ‘Ik was een vrijheidsstrijder, dus democratie was heel erg belangrijk voor me. Maar ik had geen diep idee van wat het precies inhield. Het was meer: mensen moeten vrijheid hebben en een stem.’
In de jaren tachtig kwam ze als politiek vluchteling naar Nederland en studeerde Culturele Antropologie en Filosofie. Haar blik verruimde. ‘Ik ontdekte dat democratie meer is dan structuren die vrijheid en rechten beschermen. Het gaat ook om wat jouw stem is, wat je aan ervaringskennis meebrengt – en wat het recht van de minderheid betekent.’
Dat inzicht vormt sindsdien een rode draad in haar werk. Als wetenschapper, schrijver en docent buigt Ghorashi zich over machtsdynamieken in samenleving en organisaties. Wie wordt gehoord, wie krijgt ruimte en wie valt structureel buiten beeld?
Cultuur onder druk
Ghorashi benadrukt iets wat vaak wordt onderschat: democratische cultuur is minstens zo belangrijk als democratische structuur. Die cultuur gaat over hoe burgers zich tot elkaar verhouden. ‘Dat we niet alleen voor onze eigen ruimte en rechten opkomen, maar ook die van anderen die niet denken zoals wij – en het recht van de minderheid bewaken.’ Juist die democratische cultuur staat onder druk. ‘Je zou kunnen zeggen dat ze verzwakt is.’
Ze ziet dat terug in hoe verschil tussen bevolkingsgroepen steeds vaker wordt vertaald in vijandbeelden. Niet: jij bent anders. Maar: jij bent een bedreiging. Sociale bubbels, algoritmes en eenvoudige medianarratieven versterken die beelden. Verhalen die ons voeden in onze voorkeuren en die democratie reduceren tot één perspectief.
' Kom niet alleen op voor je eigen ruimte en rechten, maar ook die van anderen. '
Onzichtbare uitsluiting
‘Wanneer het recht van de minderheid niet wordt bewaakt, ontstaat ruimte voor uitsluiting’, vertelt Ghorashi. Racisme is daar een duidelijke uiting van. ‘De moeilijkst te bestrijden vorm van racisme is dagelijks racisme. Uitsluiting die is ingebouwd in systemen en structuren, waardoor wij die processen reproduceren zonder dat we denken dat we racistisch zijn. Juist dat zelfbeeld – ‘we zijn open, tolerant, niet-racistisch’ – maakt het zo moeilijk aan te pakken.’ Zo blijft ongelijkheid bestaan, ook zonder openlijke vijandigheid.
Wie is “wij”?
Dat brengt een diepere vraag naar boven: wie telt eigenlijk mee? Wie behoort tot “wij”? ‘”Wij” zijn veel diverser dan alleen mensen die oorspronkelijk Nederlands zijn’, zegt Ghorashi. Wie “wij” definieert als homogene identiteit, sluit mensen uit die hier allang onderdeel van zijn. ‘Als je in Nederland geboren bent als kind van migrant of vluchteling en constant wordt gewezen op het feit dat jij niet bij “wij” hoort – maar je wel moet aanpassen aan “wij” – dan kan je het nooit goed doen. ‘Het begint bij het ruimer maken van dat “wij”, zodat al die mensen die deel uitmaken van deze samenleving daar ook werkelijk bij horen.’
Wie niet tot “wij” wordt gerekend, merkt dat terug in hoe besluiten worden gemaakt – zonder dat hun perspectief er echt in doorklinkt. Daarom moet democratie actief ruimte maken voor meerstemmigheid. Dat wil zeggen: verschillende perspectieven meenemen en mensen laten meedenken over oplossingen die hen aangaan. Maar in de praktijk gaat dat vaak mis. Ghorashi noemt als voorbeeld gemeenten die burgers uitnodigen mee te praten over armoede. Ze komen, ze luisteren – maar zodra besluiten worden genomen, is die stem vergeten. Niet uit onwil, maar omdat de routines van besluitvorming die stem automatisch buitensluiten. ‘Dan ga je beleid neerzetten, maar dat heeft geen effect als er geen aansluiting is.’
' We moeten mensen laten meedenken over oplossingen die hen aangaan. '
De kunst van samen zijn
Meerstemmigheid heeft echter ook een grens. ‘Er is een verschil tussen zeggen: “ik word niet gehoord” en anderen tot zondebok maken’, zegt Ghorashi. Voor jezelf opkomen is iets anders dan de ander weg wensen. ‘Wanneer je in het claimen van je eigen stem anderen uitsluit, worden democratische waarden ondergraven.’
Dat betekent niet dat je muren optrekt en de verbinding verbreekt. ‘We moeten met elkaar in gesprek blijven en steeds zoeken naar wat mogelijk is. Dat vraagt luisteren en inlevingsvermogen. Niet vertrekken vanuit jezelf, maar vanuit de ander.’ Begrijpen waar de ander vandaan komt – dat noemt ze de kunst van samen zijn.
Ze illustreert dat met een voorbeeld. ‘Als iemand die ik goed ken uit Iran naar Nederland komt en zegt dat homoseksuele mensen zieke mensen zijn, dan raakt mij dat. Maar diegene is opgevoed in een context waarin homoseksualiteit als ziekte werd gezien.’ Daarom kiest Ghorashi voor het gesprek. ‘Hoe kan ik iemand de kans geven om hier anders over te denken? Hoe kan ik een ander perspectief naar voren brengen – en zo iemands blik verruimen?’ Niet veroordelen, maar ontregelen. Ruimte maken voor ontwikkeling – dat is de kunst van samen zijn in de praktijk.
' Creëer constant die balans tussen jij en de ander. '
Dragers van democratie
Uiteindelijk zijn wij allemaal dragers van democratie, zegt ze. Daarin ligt ook een verantwoordelijkheid – in hoe wij ons inzetten voor de ander, in onze wijken, in onze organisaties. Dat vraagt werk, reflectie en de bereidheid om door elkaar uitgedaagd te worden. Ze noemt het leven lang leren. ‘Kijk voorbij je eigen neus. Koppel jouw vrijheid aan die van de gemeenschap om je heen. Creëer constant die balans tussen jij en de ander. En begin daar, in die balans, de zoektocht.’
Spoedcursus Democratie
Wereldwijd staat democratie onder druk: rechten worden ingeperkt, macht concentreert zich en groepen worden buitengesloten. Laten we dit zomaar gebeuren? Nee! Kies voor échte democratie. Doe de spoedcursus.
Deze spoedcursus is een wake-up call én een toolkit: hoe hou je je volksvertegenwoordigers scherp en wat kan jij doen voor meer democratie?
