‘Bepaalde verhalen worden wel verteld, andere verhalen niet’
In Nederland klinken sommige geschiedenissen luid, terwijl andere nauwelijks worden gehoord. Met The Black Archives laat antropoloog Mitchell Esajas zien hoe onze keuzes over wat we onthouden het verleden kleuren én de democratie van vandaag beïnvloeden.
Al op jonge leeftijd merkte Mitchell Esajas dat de geschiedenis die hij op school leerde onvolledig was. Dat de verhalen die hij van thuis meekreeg over Suriname, er niet in terugkwamen. Hij was niet iemand die daar veel vragen over stelde – ‘maar als ik de gelegenheid kreeg, koos ik bijna altijd werkstukthema’s die hiermee te maken hadden.’ Zo vroeg hij zich in een werkstuk eens af hoe het mogelijk was dat een klein land zoals Nederland zoveel kolonies kon bemachtigen. In een ander schreef hij over Suriname vanuit een perspectief dat op school niet aan bod kwam. Hoe ouder hij werd, hoe scherper het besef: bepaalde verhalen worden wel verteld, andere verhalen niet.
Vandaag is Esajas antropoloog en algemeen directeur van The Black Archives in Amsterdam – een historisch archief en cultureel centrum met verschillende boekencollecties, archieven en artefacten die gaan over racisme, slavernij, kolonisatie en de geschiedenis van de Afrikaanse en Surinaamse diaspora. Literatuur die in het reguliere onderwijs nauwelijks aan bod komt. The Black Archives bewaart bewust wat anderen weggooien of nooit hebben opgeschreven. Dat is op zichzelf al een democratische handeling: terugclaimen wat dreigde te verdwijnen.
' Hoe je jezelf ziet, komt niet altijd overeen met de historische werkelijkheid. '
Bepalen wat bewaard wordt
Waarom die keuze überhaupt nodig was, legt Esajas uit. De dominante gedachte is dat kennis, erfgoed en geschiedschrijving neutraal en objectief zijn. ‘Maar kennis en de productie ervan zijn onlosmakelijk verbonden met macht – zo stellen ook kritische denkers als Michel Foucault en Michel-Rolph Trouillot. Het wordt vanuit een bepaald perspectief geproduceerd, gecreëerd en geschreven. En als je specifiek kijkt naar de geschiedenis van kolonialisme, racisme en slavernij, dan is dat heel duidelijk.’
Als voorbeeld noemt hij het Nationaal Archief. Wie de afschaffing van de slavernij wil onderzoeken, zoals Esajas zelf deed, vindt daar makkelijk parlementaire debatten en petities van plantage-eigenaren. Maar de perspectieven van de mensen die in slavernij werden gedwongen? ‘Die werden niet gedocumenteerd. En als die bronnen al niet bestaan, dan is het moeilijk om over die periode een compleet historisch narratief te ontwikkelen. Zo zijn kennis, media en onderwijs niet neutraal.’
‘Het land van openheid en tolerantie‘
Dat ontbrekende perspectief is geen toeval, legt Esajas uit. Nederland was een aantal eeuwen lang een van de grote koloniale en imperiale naties – en toch ziet het zichzelf als het land van openheid, tolerantie en vrijheid. Esajas noemt het paradoxaal. ‘Hoe je jezelf ziet, komt niet altijd overeen met de historische werkelijkheid’, zegt hij. Hij laat een koffieblik zien met een afbeelding van zwarte mensen, werkend op een plantage. ‘Alsof ze het heel gezellig hebben.’ Het is slechts één voorbeeld uit de uitgebreide collectie van The Black Archives van koloniale objecten en kinderboeken die het slavernijkolonialisme legitimeerden. ‘Gevoed door het idee dat zwarte mensen minderwaardig en minder intelligent zijn’, voegt Esajas toe. ‘En Nederland heeft een hele lange geschiedenis van dit soort beeldvorming.’
' Mensen worden tegen elkaar opgezet in plaats van solidair met elkaar te zijn. '
Racisme leeft voort
Na de Tweede Wereldoorlog ziet hij een narratief ontstaan. ‘Dat we ons lesje hebben geleerd. Dat racisme iets slechts is. Met het nazisme als het ultieme kwaad. Terwijl wat de nazi’s hebben gedaan, eigenlijk drie-, vierhonderd jaar lang gebeurde in de voormalige kolonies. Want een plantage was gewoon een concentratiewerkkamp.’
Hij vervolgt: ‘Betekent het dat racisme na de Tweede Wereldoorlog opeens verdwenen is? Nee, natuurlijk niet.’ Hij somt voorbeelden op van hoe het op een andere, subtiele manier werd voortgezet: etnisch profileren door de politie, discriminatie op de arbeidsmarkt, institutioneel racisme bij de belastingdienst – met als gevolg de Toeslagenaffaire. ‘Racisme leeft gewoon voort.’
Ondertussen ziet hij hoe mensen worden gemanipuleerd en misleid. ‘Dat vind ik een van de grootste gevaren voor de democratie – een bevolking die onwetend is en beperkte, onjuiste of gekleurde informatie heeft, maakt dat de democratie niet goed functioneert. Mensen worden tegen elkaar opgezet in plaats van solidair met elkaar te zijn.’
Klasse, onderwijs, oplossing
Steeds meer beseft Esajas hoe racisme en klasse daarin verweven zijn. Wie door racisme of economische ongelijkheid historisch minder inkomen en vermogen heeft kunnen opbouwen, moet harder werken om te overleven. ‘Zij moeten gewoon de eindjes aan elkaar knopen en hebben veel minder tijd om na te denken over dit soort ongelijkheid.’ Als dat verandert – meer inkomen, beter onderwijs – ‘dan denk ik dat we een beter functionerende democratie en samenleving zouden hebben’.
Als hij één ding zou mogen veranderen: hogere belasting voor de rijkste mensen. ‘En dat geld investeren in onderwijs – over het koloniale verleden, zodat mensen kritisch leren denken. Maar dat is natuurlijk niet in het belang van de machthebbers – die houden ons liever onwetend.’ Juist daarom, zegt Esajas, is het werk van The Black Archives zo belangrijk. ‘Onderbelichte perspectieven meer podium geven, andere beelden delen. Om zo het complete verhaal te bieden.’
' We zijn uiteindelijk allemaal met elkaar verbonden – op individueel én op collectief niveau. '
‘Nobody is free until everybody’s free‘
Hij laat het T-shirt zien dat hij draagt: er staat een zwarte vrouw op. Kort kapsel, lange jas. Ze staat tussen twee mensen in, houdt hun handen vast. Om haar nek hangt een bord met de tekst Nobody is free until everybody’s free. Het reflecteert voor Esajas wat ‘Kies voor jezelf, kies voor de ander’ betekent: kiezen voor een samenleving die werkt voor iedereen. ‘Want we zijn uiteindelijk allemaal met elkaar verbonden – op individueel én op collectief niveau.’
Spoedcursus Democratie
Wereldwijd staat democratie onder druk: rechten worden ingeperkt, macht concentreert zich en groepen worden buitengesloten. Laten we dit zomaar gebeuren? Nee! Kies voor échte democratie. Doe de spoedcursus.
Deze spoedcursus is een wake-up call én een toolkit: hoe hou je je volksvertegenwoordigers scherp en wat kan jij doen voor meer democratie?
