‘Begin bij degenen die het minst gehoord worden’
Een democratie werkt pas echt wanneer we beginnen bij de mensen die het minst worden gehoord. Dat is precies wat Bete van Meeuwen met diens werk zichtbaar maakt: ruimte creëren voor gemarginaliseerde stemmen en zo bouwen aan een samenleving die werkelijk van iedereen is.
Voor zichzelf kiezen betekent voor Bete van Meeuwen juist ook kiezen voor de ander. Zo snijdt de fotograaf en schrijver in diens werk meer dan alleen onderwerpen aan die diens eigen leven raken. ‘Ik maak bijvoorbeeld een serie over dikke mensen. Ik ben zelf niet dik, maar vind het belangrijk om mij daarover uit te spreken. Om die “wij versus zij” te verkleinen.’
Via kunst wil Van Meeuwen nieuwe werkelijkheden neerzetten – laten zien hoe een gelijkwaardige realiteit eruit zou kunnen zien. ‘En ervoor zorgen dat verschillende gemarginaliseerde stemmen gehoord en gezien worden.’ Die heeft momenteel een expositie in het CODA museum in Apeldoorn, ondergebracht in de bibliotheek. Gratis toegankelijk voor iedereen. ‘Zodat niemand wordt buitengesloten.’
Zwart in een witte wereld
Van Meeuwen groeide op als geadopteerd Zwart meisje in een witte omgeving. Representatie was voor die ver te zoeken. ‘En wanneer ik mezelf wél terugzag in de media, waren het stereotypes of ging het over trauma, bijvoorbeeld over het slavernijverleden.’ Die ging steeds meer lezen over identiteit en schreef het boek Herenigd met mijn Zwart zijn. Hierin verkent Van Meeuwen de verschillende lagen van diens identiteit. Zo werd die zich steeds meer bewust dat sommige stemmen vanzelfsprekender worden gehoord dan andere in de samenleving. ‘Terwijl het toch om “wij samen” zou moeten gaan. Het heet niet voor niets samen-leving. Letterlijk: samen leven. Maar zo voelt het totaal niet.’
' Er is geen gelijkwaardigheid in Nederland en het gaat ook niet de goede kant op. '
Wie mag er zijn?
Van Meeuwen’s blik op Nederland begon te verschuiven. Het land dat voor Van Meeuwen een hele lange tijd als tolerant en democratisch voelde, is dat volgens die niet meer. ‘Er is geen gelijkwaardigheid in Nederland en het gaat ook niet de goede kant op’, zegt die. ‘Als je maar enigszins afwijkt, dan word je al afgestoten.’ Op die manier werkt de democratie voor heel veel mensen niet. ‘Wie wordt gezien als Nederlander? Wie mag er zijn?’ vraagt Van Meeuwen zich af. ‘In theorie heeft iedereen dezelfde rechten. In de praktijk is dat anders.’
Van Meeuwen pakt er een recent voorbeeld bij uit het nieuws. In de Tweede Kamer ontstond begin maart commotie omdat DENK-Kamerlid Doğukan Ergin een verzoek deed om een debat in de Tweede Kamer een kwartier eerder te schorsen vanwege de iftar. ‘Er werd gesproken over islamisering van de samenleving’, zegt die. ‘Dat er überhaupt gesproken wordt over islamisering vind ik al heel intens. Wat zijn de bewijzen daarvan?’ Die begrijpt niet hoe een iftar of andere uitingen van geloof schade kunnen toebrengen aan mensen die niet moslim zijn. Van Meeuwen ergert zich aan het gebrek aan nuance in het debat over islamisering. ‘Meer mensen die niet moslim zijn zouden zich hierover moeten uitspreken.’
' Als we iets willen veranderen in de samenleving moeten we luisteren naar de meest gemarginaliseerde mensen. '
Begin bij de rand
Uitsluiting verspreidt zich snel, zegt Van Meeuwen. Wat begint bij één groep, raakt uiteindelijk een veel grotere groep. ‘Daarom moeten we het meteen in de kiem smoren’, zegt die. ‘Als we iets willen veranderen in de samenleving moeten we luisteren naar de meest gemarginaliseerde mensen.’ Wie dat zijn? ‘Degenen die het minst gehoord worden, het minst geloofd worden, de meeste moeite hebben om te overleven, de minste kans hebben op een goed betaalde baan of een studie. Je moet hun struggles, de dingen die zij nodig hebben, als uitgangspunt nemen en daaraan werken’, legt Van Meeuwen uit. ‘Als we de wereld beter maken voor hén, dan wordt de wereld uiteindelijk beter voor nog een hele grote groep andere mensen.’
‘Niet mijn pakkie aan’
Die zou graag zien dat we meer solidair zijn met elkaar. Vooral als het gaat om zaken die onszelf niet aangaan. De groep waar het niet over gaat, moet juist het gesprek veiliger maken. ‘Bijvoorbeeld mannen die elkaar aanspreken op bepaald gedrag richting vrouwen en femme personen. Of als iemand iets transfobisch zegt, moeten mensen die zelf niet trans zijn daar onderling het over hebben – niet degene die het aangaat.’
Toch ziet die vaak het tegenovergestelde. Mensen die denken: dat is niet mijn pakkie aan. Die op straat wegkijken als er een onveilige situatie ontstaat, uit angst voor wat henzelf zou kunnen overkomen. ‘Maar als je tien mensen tegen één persoon zet, kan je heel snel een veilige ruimte creëren.’ Meer voor elkaar opstaan dus – in de fysieke ruimte én daarbuiten.
' Mensen moeten met elkaar in gesprek gaan, dan zie je veel sneller iemands menselijkheid. '
Nieuwsgierig op een diepere laag
Meer nieuwsgierigheid en minder angst voor het onbekende is volgens Van Meeuwen goed voor de democratie. Maar dan wel nieuwsgierigheid op een diepere laag. ‘Want anders krijg je heel snel van: oh, wat zit er in jouw broek als je trans bent?’ Mensen moeten met elkaar in gesprek gaan. ‘Dan zie je veel sneller iemands menselijkheid.’ Als we naar de kern gaan, komen we heel vaak overeen, zegt die. ‘Zorgen over familie, over er wel of niet bij horen. Als mens wil je gewoon geaccepteerd worden voor wie je bent – dat er van je gehouden wordt om wie je bent. En dat is iets universeels.’
*Credits foto: Leonel Piccardo; Muah: Alejandro Blijd
Spoedcursus Democratie
Wereldwijd staat democratie onder druk: rechten worden ingeperkt, macht concentreert zich en groepen worden buitengesloten. Laten we dit zomaar gebeuren? Nee! Kies voor échte democratie. Doe de spoedcursus.
Deze spoedcursus is een wake-up call én een toolkit: hoe hou je je volksvertegenwoordigers scherp en wat kan jij doen voor meer democratie?
