Al 80 jaar is het Humanistisch Verbond een beweging van denkers en doeners. Voor ons jubileum komen humanisten van jong tot oud dichter bij elkaar om te onderzoeken wat humanisme voor hen betekent – vroeger, vandaag en in de toekomst.
Jannie van den Heijkant (74) en Jafaar (28) gaan met elkaar in gesprek in het COA waar Jafaar verblijft. Het leeftijdsverschil van bijna vijftig jaar lijkt nauwelijks uit te maken. Ze zijn het erover eens: humanisme is urgenter dan ooit. Niet als dogma, maar als oefening. In luisteren. In twijfel toelaten. In menselijkheid.
Jannie glimlacht. ‘Weet je, ik ben 74 nu. Geboren en getogen in een klein Brabants dorp. Katholiek, vanzelfsprekend. Maar op mijn zestiende wist ik al: dit past mij niet meer.’ Jafaar: ‘Had je vragen?’ ‘Zoveel,’ zegt Jannie. ‘En op die vragen kwamen geen antwoorden. Dat vond ik moeilijk. Ik wilde begrijpen, zelf denken. Dat ik daarmee mijn ouders verdriet deed, besefte ik wel. Dat vond ik zwaar, maar ik kon niet anders.’
Jafaar kijkt haar aan. ‘Bij mij begon het jonger. Ik was negen toen ik in een weeshuis in Syrië terechtkwam. Islam was er altijd, streng, allesomvattend. Wat mocht, wat niet mocht. Maar ik voelde: dit is niet van mij.’ Jannie: ‘En daar mocht je niet over praten.’
‘Nee,’ zegt hij. ‘Vragen stellen was gevaarlijk. Toch deed ik het. In mijn hoofd, vooral. Waarom leven we zo? Waarom mag ik niet kiezen?’ Hij zucht: ‘Ik voelde me vaak alleen daarin.’ Jannie voelt zich bevoorrecht: ‘Ik leefde in een heel andere tijd. De jaren zestig waren de jaren van vrijheid. Ik ging weg uit het dorp, de stad in. Alles stond ter discussie in die jaren. Dat gaf lucht.’
Voor Jafaar kwam die lucht pas later. ‘Tijdens mijn rechtenstudie in Damascus begon ik filosofie te lezen. Plato, Spinoza, Darwin. En toen kwam ik humanisme tegen.’ Hij glimlacht even. ‘Het was alsof iemand zei: je mag zelf nadenken. Dat gaf rust. En nu woon ik in Nederland, waar Spinoza heeft gewoond. Ik ben in Amsterdam geweest waar hij heeft rondgelopen, dat vond ik zo bijzonder.’
' Voor mij betekent humanisme ook veiligheid. Voor het eerst voelde ik: ik hoef niets te verbergen. '
Het gespreksonderwerp verschuift naar de waarden van humanisme. Voor Jannie is verantwoordelijkheid een belangrijke waarde van humanisme. ‘Verantwoordelijkheid nemen voor jezelf, maar ook voor de ander en de wereld. Gelijkwaardigheid en vrijheid van denken zijn binnen humanisme essentieel. Dat spreekt me erg aan: niemand staat boven de ander. Niet omdat een god dat zegt, maar omdat we mensen zijn. En omdat we samen deze wereld delen.’
Jafaar: ‘Voor mij betekent humanisme ook veiligheid. Voor het eerst voelde ik: ik hoef niets te verbergen. Ik mag zeggen dat ik niet religieus ben. Ik mag twijfelen. Ik mag zoeken. Humanisme gaf mij ook een gemeenschap. Ik was lang alleen met mijn gedachten. Toen ik in Nederland kwam en het Humanistisch Verbond leerde kennen, ontdekte ik: er zijn meer mensen zoals ik. Mensen die geloven in menselijkheid zonder dwang.’
' Wat mij hoop geeft is dat jongeren zoals jij humanisme opnieuw vormgeven. '
Hoe jong ook, Jafaar kent de geschiedenis van het Humanistisch Verbond en laat zelfs de naam van de oprichter vallen: ‘Dit jaar vieren we tachtig jaar humanisme. Het is opgericht na de Tweede Wereldoorlog door Van Praag. Na een oorlog, toen mensen zeiden: we willen een samenleving bouwen op menselijke waardigheid. Ik hoop voor mijn land dat humanisme ook daar komt. Ik werk op dit moment aan een Syrisch humanistisch initiatief, geïnspireerd op de waarden van het Humanistisch Verbond. Mijn doel is niet om een onafhankelijke organisatie op te richten, maar om onder de vleugels van de Nederlandse humanistische beweging een brug te bouwen naar Syrische vrijdenkers. Met mezelf als ‘ambassadeur’, die de humanistische boodschap vertaalt naar mijn eigen cultuur en gemeenschap.’
Jafaar laat op zijn telefoon het logo zien dat hij zelf heeft gemaakt. ‘Prachtig gedaan’, zegt Jannie, ‘en een mooi initiatief.’ Ze zijn het erover eens: humanisme is urgenter dan ooit. Niet als dogma, maar als oefening. In luisteren. In twijfel toelaten. In menselijkheid.
Jafaar: ‘Twijfel is voor mij een vriend geworden. Vroeger dacht ik dat twijfel gevaarlijk was. Nu zie ik: twijfel houdt me menselijk.’
‘En verbonden,’ vult Jannie aan. ‘Ik geef filosofiecursussen in de gevangenis. Wat me steeds raakt, is dat iedereen zoekt naar betekenis. Of je nu gelooft of niet. Filosofie en humanisme leren ons om niet meteen te oordelen, maar eerst te luisteren. Verwondering in plaats van veroordeling.’
' Mijn hoop is dat humanisme een veilige plek blijft voor mensen die nergens anders passen. '
‘Precies,’ zegt Jafaar. ‘Humanisme zegt niet: dit is de waarheid. Het zegt: laten we samen zoeken.’ ‘Wat mij hoop geeft,’ zegt Jannie, ‘is dat jongeren zoals jij humanisme opnieuw vormgeven. Jullie brengen andere verhalen, andere ervaringen.’
Jafaar: ‘Mijn hoop is dat humanisme een veilige plek blijft voor mensen die nergens anders passen. Dat je mag zeggen: ik geloof niet, maar ik geef wel om mensen. Om rechtvaardigheid. Om de aarde. En dat we blijven opstaan als menselijke waardigheid onder druk staat. Voor vrouwen, voor minderheden, voor mensen die hun stem niet kunnen laten horen.’
Buiten klinkt een bladblazer steeds luider. De twee laten zich er niet door uit het veld slaan. Zoals de conservatieve krachten van nu alleen bestaan uit een grote mond, uit schreeuwers, zien beiden veel meer heil in luisteren, een open gesprek.
Jannie: ‘Zoals dit.’ Jafaar glimlacht terug. ‘Zoals dit.’
Na afloop volgt een excuus van de kant van Jafaar: ‘Was ik niet te veel aan het woord? Ik heb dit soort gesprekken nooit eerder gevoerd. Voor mij betekent dit heel veel. Ik wil je bedanken, Jannie.’
Al 80 jaar dichtbij
Stilstaan waar alles doordendert.
Het gesprek kiezen waar muren lonken.
Zachter worden wanneer de wereld verhardt.
Niet wegkijken, maar dichtbij blijven.
Dat is het Humanistisch Verbond.
Dicht bij jezelf, dicht bij de ander.
Vandaag. Al 80 jaar. Nog 80.
In ons jubileumjaar prikkelen we je
om extra dichtbij te komen – bij jezelf én bij de ander.
Oefen. Denk mee. Doe mee.
