Al 80 jaar is het Humanistisch Verbond een beweging van denkers en doeners. Voor ons jubileum komen humanisten van jong tot oud dichter bij elkaar om te onderzoeken wat humanisme voor hen betekent – vroeger, vandaag en in de toekomst.
Jan Wijbenga en Dalin Veldman spreken elkaar online. Twee generaties, één levensbeschouwing. Jan is 77 jaar, voorzitter van de afdeling Friesland van het Humanistisch Verbond. Dalin is 36 jaar en werkt als humanistisch geestelijk verzorger in een ziekenhuis. Wat hen bindt, is humanisme.
‘Ik kom uit een streng christelijk milieu’, vertelt Jan op Dalins vraag hoe hij tot humanisme is gekomen. ‘Een omgeving waarin het vooral ging over hoe het hoorde. Geboden, verboden. Al heel jong voelde ik dat dat voor mij niet klopte. Ik twijfelde, stelde vragen, maar daar was weinig ruimte voor. Eigenlijk ben ik mijn hele leven op zoek geweest naar andere manieren om na te denken over zingeving en betekenis.’
Die zoektocht verliep bij Jan niet via boeken of theorieën, maar via het leven zelf. Sport speelde daarin een grote rol. Eerst de onderwatersport, later het klimmen. ‘Hoogte en diepte’, zegt hij met een glimlach. ‘Maar op een gegeven moment ontstond de behoefte om met mensen te praten over waarom je doet wat je doet. Waarom je bepaalde keuzes maakt. Die gesprekken werden steeds belangrijker.’
Via publicaties, televisie en uiteindelijk het Humanistisch Verbond vond hij wat hij zocht. ‘Het zat als gegoten. Het voelde als thuiskomen.’
' Bij het Humanistisch Verbond vond ik wat ik zocht. '
Dalin herkent dat gevoel, al liep diens weg ernaartoe heel anders. Ook die groeide op in een christelijke omgeving maar minder strikt. ‘Het was meer iets op de achtergrond. Wat voor mij erg vormend was, was een ingrijpende ervaring van rouw op jonge leeftijd. Toen werd ik bijna gedwongen om na te denken over wat het leven eigenlijk is, en hoe je daar betekenis aan geeft.’
Als kind zocht Dalin troost bij God, maar vond die daar niet. ‘God antwoordde niet. Waar ik wel troost vond, was in poëzie, gedichten spraken tot me. Dat is eigenlijk heel bijzonder, want het werd me niet aangereikt. Ik kwam er zelf bij uit. Poëzie, literatuur, filosofie – dat werden plekken waar ik iets vond wat ik nodig had.’
Dalin studeerde filosofie, werkte in de culturele sector en hield zich bezig met literatuur en performance. Toch knaagde er iets. ‘Een gemis waar ik m’n vinger niet helemaal op kon leggen. Uiteindelijk heb ik humanistiek gestudeerd, daar kwam alles samen. Het mooie aan humanisme vind ik dat je geen brontekst krijgt met antwoorden. Je moet steeds opnieuw zelf zoeken, je openstellen voor de wereld en voor de ander. Dat past bij hoe ik het leven zie.’
Die open houding is iets wat hen verbindt, ondanks het leeftijdsverschil. Als het gesprek verschuift naar humanisme toen en nu, blijkt dat verschil kleiner dan verwacht.
' Het mooie aan humanisme vind ik dat je geen brontekst krijgt met antwoorden. '
Jan groeide op in een verzuilde samenleving. ‘Je keek vooral om naar mensen binnen je eigen kring. Zorg voor elkaar was soms meer sociale plicht dan een werkelijk beleefde waarde.’ In de jaren zeventig zag hij dat veranderen. ‘Er ontstond ruimte voor andere mensbeelden, andere maatschappelijke visies. Dat was een hoopvolle tijd.’
Daarna kwamen de jaren negentig. ‘De economie werd leidend’, zegt Jan. ‘Alles draaide om groei. Ondertussen raakten mensen elkaar kwijt.’ Dalin voegt er iets aan toe. ‘Ik denk niet dat mensen per se egoïstischer zijn geworden. Ik zie juist een enorme hunkering naar gemeenschap. Tegelijkertijd zijn het onzekere en dreigende tijden en zijn mensen bang om dat wat hen dierbaar is te verliezen. Rechtse politici spelen daar handig op in. We krijgen verkeerde antwoorden aangereikt: angst, uitsluiting, simplistische oplossingen.’
Volgens Dalin ligt daar een belangrijke opdracht voor het humanisme van nu. ‘Juist in een tijd waarin mensenrechten, medemenselijkheid en verworven vrijheden onder druk staan, is nuance nodig. Ruimte voor twijfel, voor verschillende ervaringen, voor de gevoelens van rouw en verdriet waar mensen mee rondlopen.’ In diens werk in het ziekenhuis ziet die dagelijks wat er gebeurt als mensen denken dat ze alles alleen moeten dragen. ‘Te veel nadruk op autonomie kan eenzaam maken. We moeten niet alleen zelfredzaam zijn, maar ook redzaam met elkaar.’
Jan knikt. ‘Daar hoort verantwoordelijkheid bij. Niet alleen voor jezelf, maar ook voor de ander en voor de samenleving. Dat is voor mij een kernwaarde van humanisme. De werkelijke zin van het leven ligt in je gedrag, wie je bent en wat je doet.’
' We hebben niet alleen verantwoordelijkheid voor onszelf, maar ook voor de ander en voor de samenleving. '
Als ze vooruitkijken naar de toekomst, overheerst geen naïef optimisme, maar wel hoop. ‘Hoop is eigenlijk de enige manier’, zegt Dalin. ‘Niet omdat ik zeker weet dat het goed komt, maar omdat ik vertrouw op menselijke verbondenheid en me vanuit die houding wil blijven inzetten. Wat is het alternatief?’
Jan ziet een duidelijke rol voor het Humanistisch Verbond. ‘Het mag sterker aangeven waar het voor staat. Wie waarden heeft, heeft grenzen. Zeggen ‘tot hier en niet verder’ vraagt moed, maar ook verantwoordelijkheid.’
Aan het eind van het gesprek komt nog een praktische vraag op tafel. Jan noemt het bijna terloops, maar het raakt aan iets groters. ‘Er zijn ongeveer 20.000 leden van het Humanistisch Verbond. Dat vind ik eigenlijk weinig. Uit onderzoek blijkt dat ruim een miljoen mensen zich humanist noemen. Waar zijn zij?’
Meer leden zijn niet het doel op zich, benadrukt hij. ‘Het gaat om de beweging, om de waarden die je samen uitdraagt. Maar een grotere organisatie kan wel meer invloed hebben.’
Al 80 jaar dichtbij
Stilstaan waar alles doordendert.
Het gesprek kiezen waar muren lonken.
Zachter worden wanneer de wereld verhardt.
Niet wegkijken, maar dichtbij blijven.
Dat is het Humanistisch Verbond.
Dicht bij jezelf, dicht bij de ander.
Vandaag. Al 80 jaar. Nog 80.
In ons jubileumjaar prikkelen we je
om extra dichtbij te komen – bij jezelf én bij de ander.
Oefen. Denk mee. Doe mee.
