4 mei en 'de nieuwe damschreeuwers'

10 mei

Voor de zevende keer was ik namens het Humanistisch Verbond aanwezig bij de 4 mei-herdenking in de Nieuwe Kerk en vervolgens op de Dam in Amsterdam.
De bijeenkomst in de kerk wordt door het Nationaal Comité 4 en 5 mei altijd heel zorgvuldig voorbereid. Steeds worden weer andere aspecten van de oorlog, het leed, het grote en het kleine verzet, de holocaust, de offers, het verraad, het wegkijken, de berusting, op een waardige manier aan de orde gesteld. Het is een indrukwekkend eerbetoon aan dappere mensen en een herdenking van slachtoffers, in vele gedaanten. De tweede wereldoorlog staat daarbij centraal, maar er is ook aandacht voor de slachtoffers van latere oorlogssituaties en vredesmissies.

Natuurlijk is daarbij de holocaust in omvang en verschrikking de meest opvallende. Maar terecht is er ook aandacht voor de militairen en burgers die slachtoffer werden van het oorlogsgeweld of van de oorlogsomstandigheden. En voor de mensen die zich met grote risico's voor zichzelf en hun naasten tegen de bezetter verzetten en hulp boden aan medeburgers. En voor de bevolkingsgroepen die door de nazi's vervolgd werden zoals de Roma en Sinti, die dit jaar met een prachtig Requiem werden herdacht. En voor de vervolging van homoseksuelen, die op 4 mei een eigen herdenking in Amsterdam kent. Daarnaast zijn er de vele herdenkingen met een lokale inkleuring die veelal worden georganiseerd door plaatselijke 4 en 5 mei comités. Voor zover ik kan beoordelen gebeurt dat heel gewetensvol en krijgt het ook steeds nieuwe accenten. Ook het Nationaal Comité is al jaren bezig de herdenking en de viering met de tijd te laten meegaan. Daarmee is een eerdere tendens tot afnemende belangstelling omgebogen in een groeiende. Op 5 mei vieren we de Vrijheid, niet zozeer de capitulatie van de Duitsers. Hoewel de aandacht voor de bevrijders ook altijd een component zal blijven.

Zo is ook de 4 mei herdenking steeds breder en daardoor rijker geworden. Voor mijn gevoel is de herdenking daarmee helemaal niet verwaterd, maar juist verdiept. Natuurlijk was er ook altijd wel discussie over de verbreding, bijvoorbeeld toen voor het eerst de vervolging van de homoseksuelen, biseksuelen en transgenders (LHBT) aan de orde werd gesteld. Discussie daarover is prima. Herdenken is immers ook nog steeds het verwerken van een collectieve ervaring van oorlog en genocide. Met bijbehorende emoties van woede, verdriet en schaamte, waarbij naast het -deels blijvende-  zwart en het wit geleidelijk ook steeds meer grijstinten zichtbaar worden. Een waardevol en in het algemeen waardig proces. 

Tot twee jaar geleden de damschreeuwer het zo vanzelfsprekende moment van stilte doorbrak, waarbij ieder even een hoogst persoonlijk moment van herdenking en bezinning beleeft. Dit jaar is het 'Federatief Joods Nederland' dat dit waardige proces ondermijnt met de bizarre acties in Vorden, waar zich het dilemma van de Burgemeester in Vredestijd voordeed. Bovendien heeft men nu aangekondigd alle plaatselijke herdenkingen aan controle en censuur te willen onderwerpen, met juridische processen als dreigement. 

Ik denk dat we met deze polarisatie rond de 4 meiherdenking op de verkeerde weg zijn. Ewoud Sanders vreesde in de NRC al voor een splitsing van de "Dodenherdenking" en de "Jodenherdenking". Zijn we op weg naar een wet op de 4 meiviering om de rechters een houvast te geven in de vele komende processen? We moeten hiermee snel ophouden. Nederland kan mijns inziens trots zijn op de open manier waarop we inmiddels, mede dank zij het Nationaal Comite 4 en 5 mei, kunnen discussiëren over allerlei aspecten van herdenking en viering.

Toevoeging Redactie: Federatief Joods Nederland spande met succes een kort geding aan tegen de Achterhoekse gemeente Bronckhorst, die bij de herdenking in Vorden wilde stilstaan bij tien Duitse militairen die daar begraven liggen. Lees verder

Meer weten

Meer weten over Rein Zunderdorp? Lees op deze website alles over zijn functie als voorzitter van het Humanistisch Verbond.