Oude en Nieuwe Spelers in de Rechtsstaat

Oude en Nieuwe spelers in de Rechtsstaat : over de plaats van religie in de rechtsstaat
 

Tijdens de 'Nacht van de Rechtsstaat' op 19 november gaf ik de volgende inleiding:

1. over rechtsstaat en democratie
2. over de relatie tussen religie en rechtsstaat en democratie
3. over de nieuwe spelers zoals islamitische immigranten en tribalistische autochtonen
4. over wat ons te doen staat  

1. De Rechtsstaat onderscheidt zich van de Machtsstaat. 
Het is het geheel van instituties en wetten dat de burger beschermt tegen machtsmisbruik van de staat (verticaal) en van medeburgers (horizontaal). Hij garandeert burgers fundamentele rechten en vrijheden. Zelfbeschikking van het individu is het leidende principe. Binnen de Rechtsstaat moet de rechtsorde gehandhaafd worden, zodat de burgerrechten ook feitelijk gerealiseerd kunnen worden.

Democratie geeft burgers de macht het bestuur van de staat te kiezen en te vervangen. Het impliceert algemeen kiesrecht en de mogelijkheid tot participatie.
Rs zonder democratie is denkbaar, maar zeker op langere termijn instabiel omdat belangrijke correctiemechanismen ontbreken.
Democratie zonder rechtstaat is denkbaar, maar instabiel omdat de dictatuur van meerderheden over minderheden de democratie zelf ondermijnt. 

2. De verhouding tussen religie en rechtsstaat is historisch problematisch.
In veel gevallen is de rechtsstaat bevochten op religie, monarchie en despotisme. De monotheïstische godsdiensten en ook niet godsdienstige levensbeschouwingen als het Humanisme, kennen altijd een wereldbeeld (oorsprong universum), mensbeeld (van nature slecht of goed, individueel (collectief) en een maatschappijbeeld (hoe de samenleving in te richten). En daarmee hebben levensbeschouwingen ook opvattingen over de maatschappij. Is dat een risico voor de rechtsstaat?
Bij religie moet onderscheid worden gemaakt tussen orthodoxie en vrijzinnigheid. Herman Philipse onderscheidt voor de ontwikkeling van morele normen het 'funderingsmodel' en het 'evolutietheoretische model'. Fundering verwijst naar eenmalig gegeven en vanwege de goddelijke afkomst onveranderlijke normen. Evolutie verwijst naar concurrentie van normen in een veranderende context. Het laatste is redelijker en effectiever dan het eerste.
Paul Cliteur spreekt bij orthodoxie van een 'goddelijke bevelstheorie' die herinterpretatie en vrijzinnige aanpassingen verhindert. Volgens hem leiden religies daaraan per definitie en hij schreef een boek onder de veelzeggende titel: God houdt niet van vrijzinnigheid. 

Een aantal overgeleverde normen binnen het Jodendom, Christendom en de Islam staan op gespannen voet met de moderne rechtsstaat. Denk daarbij bijvoorbeeld aan:

• ongelijkheid tussen mannen en vrouwen
• afwijzing van homoseksualiteit
• taboe op beschikking over het eigen levenseinde en hulp daarbij
• taboe op abortus
• afwijzing van wetenschappelijk onderzoek en therapieën waarbij stamcellen en     embryoselectie aan de orde zijn
• verbod op werken en winkelen op een specifieke dag in de week
• verbod op seksualiteit buiten het eigen huwelijk en inhumane straffen daarop
• gewelddadige lijfstraffen bij overtredingen en misdrijven

De theoloog Harry Kuitert verheldert die probleem in zijn boek 'Dat moet ik van mijn geloof', godsdienst als troublemaker in het publieke domein (2008). Hij stelt dat de orthodoxe christenpolitiek op gespannen voet staat met zowel de rechtsstaat als de democratie als zij de seculiere rechtsstaat wil meebesturen vanuit dogmatische geloofsartikelen.
Door de eigen verboden en taboes te vertalen in wetsartikelen tast men de vrijheid van andersdenkenden aan. Bovendien kan over hun opvattingen niet in redelijkheid gediscussieerd worden omdat zij zich op geloofsartikelen baseren. Hij schetst daarbij ook de bizarre situatie in het Nederland van de 21ste eeuw waarbij door coalitievorming niet de opvatting van de grote meerderheid van burgers wordt gehonoreerd, maar de opvattingen van een kleine orthodoxe minderheid. Eerst zat de CU op de wip, nu is het de SGP. Terwijl ook het CDA zich er af en toe aan bezondigt. En dat terwijl het hier gaat om voorbeelden die betrekking hebben op de individuele vrijheidsrechten van burgers. Wanneer die vrijheden gewaarborgd zijn geldt hetzelfde voor de vrijheid om er nooit gebruik van te maken. De vrijheid van de gelovige wordt dus helemaal niet bedreigd. Het zou hen sieren als zij de verdraagzaamheid zouden opbrengen anderen hun vrijheden te gunnen zoals zij ook vrij zijn de eigen keuzen te maken.

Volgens Kuiter heeft de staat uiteindelijk tot taak de burger te vrijwaren voor het geloof van andersdenkenden. Ik ben het daar volledig mee eens. 

Moet religie dan maar worden verbannen uit het publieke debat en de politiek zoals Paul Cliteur waarschijnlijk in de parallelsessie bepleit? Nee, dat is helemaal niet nodig en niet wenselijk. De meerderheid van de Nederlandse christenen, moslims en joden is geen aanhanger van de 'goddelijke bevelstheorie', maar gebruikt het geloof als bron van morele inspiratie. De emeritus hoogleraar religieuze antropologie van de VU André Droogers publiceerde onlangs het boek Zingeving als spel, over religie, macht en speelse spiritualiteit.
Hij schetst als antropoloog de ontwikkeling van religies. Het gaat volgens hem in het algemeen niet om de oorspronkelijke of ultieme waarheid maar om een serieus maar speels zoeken naar antwoorden die mensen op een bepaald moment en in een bepaalde context als zinvol ervaren. Het stelt dat atheïsten dat ook doen, maar dan zonder een god in dat mentale spel te betrekken. De problemen ontstaan volgens hem wanneer godsdiensten zich gaat bedienen van doelmacht. 

Mijn conclusie is dat niet religie als zodanig een risico vormt binnen de rechtsstaat, maar de orthodoxe varianten daarvan wel. Ik pleit niet voor een verbod of kneveling van de orthodoxie, maar voor rechtsstatelijke en democratische hygiëne van orthodox gelovigen in de politiek. Tracht niet steeds uw eigen dogma's en taboes op de meerderheid van andersdenkenden via wetgeving op te leggen. 

Een ander risico van orthodox geloof voor de rechtsstaat is de horizontale belemmering van vrijheidsrechten tussen burgers onderling. In strenge geloofsgemeenschappen komt het regelmatig voor dat ongelijkheden en vrijheidsbeperkingen aan minder machtige leden worden opgelegd. In een rechtsstaat moet erop worden toegezien dat die ongelijkheden en verboden in vrijheid worden ondergaan en dat het desgewenst verlaten van de geloofsgemeenschap zonder bovenmatige repercussies kan plaatsvinden. Dat is niet eenvoudig vast te stellen, maar zo begon de discussie over huiselijk geweld ook. Van het strafbaar stellen van ernstige inbreuken op de fundamentele vrijheidsrechten van burgers ook in eigen gezin of geloofsgemeenschap gaat tenminste een preventieve werking uit.

3. De nieuwe spelers in de rechtsstaat (titel van het debat)
De islam in Nederland, maximaal 5 procent van de bevolking. Ook daar zien wij het onderscheid tussen een orthodoxe minderheid en een rekkelijker, vrijzinniger meerderheid. Ook hier zien wij verminderd moskeebezoek en zelfs een duidelijke secularisering onder de hoger opgeleiden. In tegenstelling tot het politieke christendom is er nauwelijks sprake van politieke islam, terwijl dat woord veel vaker wordt gebruikt. De meeste moslims stemmen op de PvdA en de schaarse moslimpartijen komen nooit van de grond. In de verticale verhouding tussen moslimburgers en de rechtsstaat komt de bedreiging vooralsnog niet van de moslims. Toch is dit het goede moment om duidelijk te maken dat de vrijheidsrechten van burgers niet via wetgeving op basis religieuze overtuigingen mogen worden beperkt. Die restrictie geldt dan natuurlijk ook voor de islam.

Wel bestaan er op verschillende plaatsen in Nederland religieus getinte risico's voor de horizontale toepassing van de beginselen van de rechtsstaat. Straatterreur van jongeren tegen vrouwen en homo's en vrijheidsbelemmering in eigen kring zaaien veel onrust. De rechtsorde en daarmee op termijn de rechtsstaat worden daardoor wel uitgedaagd. Hoewel het landelijk maar een klein verschijnsel lijkt is het voor direct betrokken burgers wel degelijk een groot en bedreigend probleem. De staat is er ook om hen te beschermen.Het zou daarnaast goed zijn als de horizontale correctiemechanismen binnen de moslimgemeenschappen ook zouden worden versterkt. 

De tweede groep nieuwe spelers in het publieke domein noem ik de Tribalisten. Ja ik heb het dan ook over de PVV. Rob Riemen van Instituut Nexus heeft een goed historisch verband gelegd met het fascisme en al veel vaker werd het begrip racisme gebruikt. Maar m.i. is tribalisme een nog betere typering. De evolutionair begrijpelijke reactie in bedreigende situaties is dat mensen zich verschansen in de eigen familie, clan of stam en kritisch of vijandig reageren op leden van andere stammen. Het is precies dat mechanisme waarvan Wilders gebruik maakt. Het gebeurt elders in de wereld ook met grote regelmaat, googled u maar op 'burgeroorlog'.
Dat Wilders daarbij in zijn uitlatingen discrimineert en haat zaait is wel duidelijk, maar eigenlijk al zo'n een breed geaccepteerd maatschappelijk verschijnsel dat de rechtszaak achterhaald lijkt. De risico's voor de rechtstaat zie ik meer in zijn voorstellen om de grondrechten niet gelijk maar selectief te gaan toepassen. Godsdienstvrijheid wel voor de in Nederland traditionele godsdiensten, maar niet voor de Islam. Religieuze uitingen van alleen moslims moet worden verboden of belast. Kerkgebouwen zijn welkom, maar de bouw van moskeeën moet worden tegengegaan. Onderwijsvrijheid voor iedereen behalve moslims. Beperking van de vrijheid van drukpers als het de Koran betreft. Dit alles schuurt niet alleen tegen de rechtsstaat aan, maar is er mee in strijd. Alleen al de deelname aan de regerende coalitie van enerzijds de PVV en anderzijds de SGP is een alarmerende situatie voor zowel de moslims en andere gelovigen als voor de seculiere meerderheid.
Dat de PVV-fractie inmiddels ook een bijdrage levert aan de reclassering maakt dat niet goed. 

4. Wat te doen? om de rechtsstaat en de democratie te versterken

4.1. we spreken af dat de christenpolitiek ophoudt de beginselen van de seculiere rechtsstaat te bezoedelen met pogingen haar dogmatische vrijheidsbeperkingen ook aan andersdenkende burgers op te leggen
4.2. om dit te bevorderen wijst de seculiere meerderheid in het parlement iedere chantagepoging van christenpolitieke partijen af, ook als men verlegen zit om een paar stemmen voor een meerderheid
4.3. Niet alleen de linkse maar ook de rechtse elite wijst het tribalisme af als oplossing van maatschappelijke problemen. Als zij dat niet uit overtuiging doet, dan tenminste op basis van het krijgskundig inzicht dat je nooit meer vijanden moet maken dan strikt nodig is.
4.4. daarmee beëindigen we tevens het isoleren, frustreren en daarmee radicaliseren van groepen moslims. Wij ontkennen niet langer dat een gematigde en vrijzinnige vorm van islam bestaat. Wij scheppen een klimaat waarin vrijzinnigheid en secularisering van moslims die daarvoor kiezen redelijkerwijs mogelijk is.
4.5. Wij allen nemen in deze tempel van de Verlichting het maatschappelijk initiatief terug, verdedigen de seculiere rechtsstaat en alle vrijheidsrechten die daarbij horen. Medeburgers, aan de slag!

Rein Zunderdorp   

Meer kijken, luisteren en lezen

De oudere bijdragen van dit weblog zijn te vinden in het archief van het weblog. Meer weten over Rein Zunderdorp? Lees op deze website alles over zijn functie als voorzitter van het Humanistisch Verbond