Humanisme in de jaren 10

Een Nieuwjaarsoverweging

De overgang naar de jaren 10 van de 21

eeuw gaat gepaard met een beperkt fin de siècle gevoel. De radio blikt dagen terug op het voorbije decennium en in de Volkskrant las ik pessimistische verhandelingen over de teloorgang van de westerse cultuur. Frits Bolkestein (24-12-09) schetst een verlies aan Europees zelfvertrouwen ten opzichte van de brutaal oprukkende islam. Hij zoekt de oorzaak in de waarden van het christendom: zonde en schuld leiden tot zelfkritiek en zelfrelativering. Na de secularisatie bleef de christelijke schuldcultuur voortbestaan. Het multiculturalisme dat daaruit voortkomt werd door de intelligentsia aan het volk opgedrongen en maakt Europa nu weerloos tegen de islam.

Vanuit de ChristenUnie reageert Gert-Jan Segers, directeur wetenschappelijk instituut, (29-12-09) dat met het afscheid van het Christelijk geloof de culturele kracht verloren ging. In de multiculturele samenleving staan we zonder houvast. Zonder omhaal of toelichting claimt hij het christendom als bron van 'onze morele intuïties': solidariteit, individuele waardigheid en vrijheid.
Waarden die verloren gaan als de bron opdroogt. Hij ziet zelfs een sterke relatie tussen vrijheid, democratie en het christendom ('specifieker: het protestantisme'). Hij vreest voor het lot van onze vrijheden als de invloed van het christendom verder afneemt en die van de islam toeneemt. En hij concludeert: 'De uitdaging van de islam legt het lege hart van de Europese cultuur bloot. Ze leidt tot een onzekerheid die Bolkestein terecht aanklaagt. Maar het is de onthoofding die de kip doet waggelen en het is de doorgeknakte wortel die de boom doet verdorren. Alleen een nieuwe geboorte kan ons redden.'

Wat een onverwachte cultuurpessimistische coalitie! Om te beginnen wordt het culturele gevaar van de islam in de redeneringen niet aangetoond. In Nederland is de positie van de islam zwak. Noch in het dagelijks leven van niet-islamieten, noch in de wetgeving dringen de specifieke vrijheidsbeperkende effecten door van de islamitische dogma's en gedragsvoorschriften. Dat in tegenstelling tot de nog altijd ruim aanwezige sporen van christelijke dogmatiek in de wetgeving. Ook mondiaal is de invloed van de islam in economisch, cultureel en militair opzicht marginaal. De islamitische wereld is hopeloos verdeeld, maakt geen deel uit van de oude of de nieuwe economische grootmachten en zit zichzelf in dat opzicht cultureel ook erg in de weg. Dat de islamitische terreur binnen de moslimwereld dagelijks talloze slachtoffers maakt en ook via aanslagen de rest van de wereld bedreigt is waar, maar zorgt tevens voor een extreem slecht imago van deze geloofsrichting en een vrijwel volledig isolement ten opzichte van de rest van de wereld. De strategie van El Qaida c.s. is onmiskenbaar heel succesvol. Hun doel is niet het veroveren van de rest van de wereld, maar het destabiliseren van de regiems in de islamitische wereld en het overnemen van de macht daar. Een internationaal isolement van moslimlanden en uitsluiting van moslimimmigranten in westerse landen ondersteunen die strategie. Degenen die zich laten provoceren tot overreactie, zoals Bush en Wilders, spelen deze vijand in de kaart. Als deze fouten worden vermeden is de strategische positie van de extremisten op termijn uitzichtloos, ondanks het feit dat zij intussen veel onheil kunnen aanrichten.

Zowel Bolkestein als Segers onderschatten de vitaliteit van de huidige seculiere Europese cultuur. Het verlies van het christendom maakt van de samenleving geen kip zonder kop, maar vervangt (om in de beeldspraak van Segers te blijven) het kippenbrein door dat van de mens. De wedergeboorte waarom hij vraagt heeft allang plaatsgevonden. Renaissance noemt men dat, gevolgd door de verlichting en de secularisatie. Daarbij kon gelukkig worden teruggegrepen op de voorchristelijke filosofie van de klassieke oudheid en de vele verlichte denkers die een vaak felle strijd met de kerken moesten voeren. Het hart van de Europa cultuur is dus niet leeg, zoals Segers stelt, maar vervuld van humanistische waarden.

Het motto van het Humanistisch Verbond is niet voor niets ´zelf denken, samen leven´.
Individuele autonomie en verantwoordelijkheid, gelijkheid, mensenrechten, zelfontplooiing, vrijheid en democratie, sociale verantwoordelijkheid en solidariteit, behoren tot dat culturele hart.
En die waarden zullen we ons niet meer laten afnemen. Sterker, de hierop gebaseerde internationaal overeengekomen rechten van de mens beschouwen wij als universeel. Dat wil zeggen dat alle mensen op aarde er aanspraak op kunnen maken en niet door hun collectief mogen worden afgeschermd en onderdrukt. Binnen Nederland en Europa betekent dat tevens dat de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging moet worden gegarandeerd voor alle (geloofs)richtingen.
Maar dat mag nimmer betekenen dat de vrijheden van andersdenkenden ondergeschikt worden gemaakt aan de dogma´s en gedragsregels van welke van die geloofsrichtingen dan ook.

Als dit de culturele agenda is voor het nu begonnen decennium, dan hoeven we geen angst te hebben voor de verlammende werking van de erfzonde, noch voor de persoonlijke voorkeuren van gelovigen en niet-gelovigen. Evenmin gedragen wij ons dan als kippen zonder kop of bomen met geknakte wortels. Op basis van de klassieke en moderne humane waarden kunnen we de strijd met alle vormen van achterlijkheid en inhumaniteit aan. Laten we niet in somberheid vervallen of ons door de vijanden van de vrijheid laten provoceren tot contraproductief gedrag. Dan maken we van de jaren 10 iets moois.

Rein Zunderdorp

Meer kijken, luisteren en lezen

De oudere bijdragen van dit weblog zijn te vinden in het archief van het weblog. Meer weten over Rein Zunderdorp? Lees op deze website alles over zijn functie als voorzitter van het Humanistisch Verbond.

Gepubliceerd: 1-01-2010