Weblog van Rein Zunderdorp: Mensenrecht op leven en het zelfgekozen einde
21 maart 2008
Het is een opmerkelijk toeval, dat op één dag 19 maart 2008, het vrijwillige levenseinde via verschillende gebeurtenissen in het nieuws kwam. De Tweede Kamer discussieerde 6 uren vrij vruchteloos over de evaluatie van de 8 jaar oude euthanasiewet. Tegelijk kwam het nieuws dat de "vrijzinnig humanist" Hugo Claus in een Antwerps ziekenhuis was overleden, hij koos voor euthanasie. In Frankrijk pleegde op dezelfde dag Chantal Sébire zelfmoord (volgens de familie), nadat een rechter haar verzoek om euthanasie op basis van de Franse wet had verworpen.
Waar waren we ook al weer gebleven in Europa?, zou Geert Mak kunnen vragen. Welnu, nog ver weg van een humane en verlichte benadering van het einde van het leven. De taboes overheersen het beeld. Het lijkt dat België in dit geval voorop loopt, maar in het werelddeel van de blinden is de eenoog al gauw koning.
In Frankrijk gaat de vrijheid en de broederschap niet op voor het recht op een humaan en zelfgekozen levenseinde. Men kiest daar eufemistisch voor het "recht op leven", zoals de Amerikanen het verbod op abortus aanduiden als "pro life". Het gaat dus feitelijk om de plicht tot leven, tot het bittere einde. Voor Chantal met haar voortwoekerende tumor een wel heel bitter einde. In Frankrijk komt het zo enthousiast beleden principe van de laïcité, de scheiding van kerk en staat, wel in een vreemd daglicht te staan als de staat zich tot de uitvoering van de kerkelijke taboes geroepen voelt.
Waar komt die merkwaardige dwanggedachte vandaan? De gedachte die zo duidelijk in strijd is met het fundamentele recht op zelfbeschikking van de mens? Het is inderdaad de Christelijke traditie, die doorwoekert in de wetgeving, die ons parten speelt. Hugo Claus heeft het ons vele malen voorgehouden. Christenen geloven dat zij het leven van God hebben gekregen en dat zij niet zelf over het beëindigen ervan mogen beslissen. Dat is respectabel standpunt zolang je het op jezelf toepast. Het kan echter de vorm van kwelling, onderdrukking of zelfs marteling aannemen als je die overtuiging via wettelijke dwang aan anderen wilt opleggen. Helemaal bizar wordt de situatie waar een meerderheid van de bevolking voor verruiming van de mogelijkheden tot euthanasie of hulp bij zelfdoding (Pil van Drion) is, zoals nu in Nederland het geval is.
Tijdens de Humanistische Alliantiedag die vandaag in het Vredespaleis werd gehouden, stonden de mensenrechten centraal. De Universele verklaring van de rechten van de mens bestaat dit jaar 60 jaar. Meerdere artikelen doen mij direct aan dit onderwerp denken. Artikel 3 geeft ieder recht op leven, vrijheid en onschendbaarheid van zijn persoon. Artikel 5 vrijwaart mensen van wrede en onterende behandeling. Artikel 12: niemand zal onderworpen worden aan willekeurige inmenging van zijn persoonlijke aangelegenheden. Artikel 18: een ieder heeft recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst etc. Het verbieden of ernstig bemoeilijken van euthanasie en hulp bij zelfdoding, ingebed in zorgvuldige procedures om de vrije wil van het individu te kunnen garanderen, komt al snel in strijd met een redelijke toepassing van deze rechten.
Terug naar ons eigen land. In Nederland wordt op dit punt door het regeerakkoord niet geregeerd, maar op de winkel gepast. De beleidsontwikkeling kan zo nog lang geblokkeerd blijven. Als coalitiepartijen het niet eens worden, verklaart men het niet tot een vrije kwestie waar dan tenminste een kamermeerderheid beleid kan maken, maar verklaart men het buiten de orde. Het siert Femke Halsema van Groen Links, gesteund door D'66 en de VVD, dat zij toch pogingen tot vooruitgang doet. Het kabinet wijst nader onderzoek naar de behoefte onder de bevolking af. Het zou goed zijn als anderen het onderzoek ter hand nemen. Initiatiefwetgeving is ook een optie.
Het is waar, dat er meer onderwerpen blijven liggen tot de volgende kabinetsperiode, maar hier raakt stagnatie de levensbelangen van grote aantallen burgers en daarom kunnen we ons niet neerleggen bij het negeren van het probleem. Verbetering van de zorg voor zieken en ouderen en van de palliatieve zorg is een goede zaak, maar kan niet in de plaats treden van een waardig en zelfgekozen beëindiging van het leven in situaties die persoonlijk als uitzichtloos en zinloos worden ervaren. De overweging dat het mogelijk maken van medische begeleiding van het zelfgekozen levenseinde zou kunnen leiden tot druk uit de sociale omgeving om daarvan gebruik te maken is wel een serieus aandachtspunt, maar geen argument om de mogelijkheid te blokkeren. Het is een paternalistische benadering, waarbij het kind van het individuele recht wordt weggegooid met het badwater van mogelijke oneigenlijke beïnvloeding.
Daarom kwam het Humanistisch Verbond vandaag met de verklaring over verruiming van de criteria voor euthanasie. Veel mensen trachten van hun eenmalige leven "een kunstwerk" te maken. Niemand en zeker niet de staat heeft het recht mensen feitelijk te dwingen tot het beschadigen of zelfs afbreken van dat kunstwerk in een pijnlijke, ontluisterende en door de persoon zelf ongewenste slotfase. Omdat het een, ook voor de sociale omgeving, zeer ingrijpende en onomkeerbare beslissing is, zal die natuurlijk met grote zorgvuldigheid door de betrokkene genomen moeten worden. Daarin moeten mensen worden bijgestaan en beschermd tegen oneigenlijke beïnvloeding. Dat vraagt om een indringende voortzetting van de persoonlijke en maatschappelijke discussie, niet om verborgen ontwikkeling. De eerste stap daarbij is het terzijde schuiven van taboes, zowel godsdienstige als politieke. Het gaat om het vormgeven van een fundamenteel mensenrecht en daarbij mag geen tijd verloren gaan. Als Europeanen vervult het lot van Chantal Sébire ons met schaamte en de kracht van Hugo Claus ons met hoop.
Rein Zunderdorp