Opvoeden en onderwijs

Opvoeden en onderwijs

De hamvraag bij opvoeden en onderwijs is eigenlijk steeds: hoeveel vrijheid bied je een kind voor  authentieke persoonlijke ontwikkeling en hoeveel sturing om het kind te begeleiden naar volwassenheid? Wat kan en wil je meegeven aan waarden, kennis en vaardigheden? En hoe bereiden we onze burgers van de toekomst voor op het leven in onze pluriforme veranderende samenleving?

Lees meer



Vrijheid of een hardere hand, minder eisen of juist alles eruit halen wat erin zit, opvoeden tot assertieve zelfbewuste succesnummers of eerder tot sociale, verantwoordelijke, duurzame burgers. Opvoeddilemma’s zijn persoonlijke en maatschappelijke,dilemma’s ; ze weerspiegelen veranderende waarden, onduidelijkheid over opvoeddoelen, of dilemma’s over waar we heen willen met onszelf, onze kinderen en onze samenleving.

Actuele trends

De samenleving is complex en oude gezagsverhoudingen zijn nagenoeg verdwenen. Een trend is dat opvoeders meer grenzen moeten stellen. Er verschijnen geregeld boeken over gezag (Verhaeghe) en discipline (Huijer). Een andere trend is de noodzaak tot brede vorming: School moet geen leerfabriek zijn. We hebben onderwijzers ook nodig om kinderen persoonlijk te vormen en ze te leren verantwoordelijke burgers te worden(onderwijs 2032).  

Vrijheid

Kinderen hebben ruimte en vrijheid nodig om hun eigen unieke persoonlijkheid te ontwikkelen, hun creativiteit te ontdekken en zelfstandig te leren. Die gedachte kreeg sinds Rousseau steeds meer aanhang en de kern daarvan verdwijnt niet meer. Maar hoe belangrijk we vrijheid ook vinden in onze samenleving, in de opvoeding lijkt de grens bereikt. Opvoeders aarzelen tussen vrijlaten en controle, ergeren zich soms aan hun eigen gebrek aan grenzen en gezag en worden onzeker: is die vrijheid nou mooi of gewoon slap? Ook kritiek en zorgen van de omgeving groeien: De huidige generatie zou door teveel vrijheid verwend en narcistisch worden, zich niet meer kunnen inspannen of frustratie verdragen en zelfs depressie riskeren. Bovendien zou zelfgerichte vrijheid ten koste gaan van betrokkenheid op de omgeving en verantwoordelijkheidsgevoel. Hoog tijd dus om weer wat kaders en sturing te geven. Maar welke?

Verantwoordelijkheid

Kinderen en jongeren hebben handvaten nodig om verantwoordelijkheid te kunnen nemen voor hun eigen leven en de omgeving. Opvoeding en onderwijs zijn volgens Hanna Arendt een ‘tussenruimte’ waarin kinderen moeten worden voorbereid op de echte wereld. Opvoeders moeten daartoe hun waarden voorleggen en voorleven. Maar welke waarden delen we in onze pluriforme samenleving, welke tradities vinden we waardevol om door te geven, welke vaardigheden lijken ons zinvol en bruikbaar voor de volgende generatie, gezien de sociale, maatschappelijke en ecologische problemen waartoe zij zich zullen moeten verhouden? Weten we het zelf eigenlijk wel? En zo niet, hoe helpen we jongeren dan hun eigen waarden en houding te ontwikkelen die passen bij ‘hun’ tijd en de uitdagingen waar ze voor staan.

Onderwijs

Waar we als samenleving vaak ‘handelingsverlegen’ zijn  ten opzichte van de grote vraagstukken van vluchtelingen en migratie, diversiteit en polarisatie, ecologie etc. leggen we veel verantwoordelijkheid bij de school. De laatste onderwijstrend Onderwijs 2032 vindt dat het onderwijs moet gaan bijdragen aan persoonlijke vorming, Bildung en burgerschap. Dat is een logische plek omdat op school mensen samen komen die dat elders niet doen. Toch is het belangrijk dat ouders, buurt, maatschappelijke organisaties, politiek en media het onderwijs steunen in deze belangrijke vormende taken. Ook de scholen zelf zijn op zoek. OK, waardenontwikkeling en het gesprek daarover, democratische grondrechten en mensenrechten, burgerschap, dialoogvaardigheden, persoonlijke vorming en Bildung, belangrijk genoeg, maar hoe doe je dat eigenlijk? Openbaar onderwijs zou niet neutraal moeten zijn maar voor democratische humanistische grondwaarden gaan staan.  Alle onderwijs zou pluriform moeten zijn in voorleggen en bespreken van diverse waarden en oriëntaties.


Humanistische traditie: Balans

Het humanisme heeft een lange geschiedenis met balans bevorderen tussen vrijheid en verantwoordelijkheid. In een humanistische opvatting van Bildung is ruimte en stimulans om zelf te leren denken, voelen en streven voorwaarde voor empathie, zorg en verantwoordelijkheid voor anderen en de gemeenschap.


Humanistische partners

Humanisme helpt je opvoeden en onderwijzen

Humanisten hebben de hoop en het vertrouwen dat je evenwicht kunt vinden tussen vrijheid en verantwoordelijkheid, tussen persoonlijke ontwikkeling en betrokkenheid bij je omgeving. Wat je zelf belangrijk vindt kun je voorleggen en voorleven aan kinderen, die er het hunne mee doen.  Aandacht, respect en liefde leggen de basis voor een goede persoonlijke en sociale ontwikkeling van het kind. Kinderen hebben soms grenzen en weerstand nodig, maar ook de ruimte en vrijheid nodig om zelf op onderzoek te gaan en hun eigen builen te vallen en zo weerbaar te worden. Het is fijn als je ze een rijke omgeving kunt aanbieden om te leren en te onderzoeken, zelf en met anderen en veel ervaringen op te doen.Maar ook de botsingen, het ongemak, het soms falen als opvoeder volgens je eigen normen horen erbij, als ouder en kind of onderwijzer en leerling elkaars beperkingen zien en leren kennen en en weg vinden ermee om te gaan. Ook daarvan leer je een eigen, zinvol, authentiek leven te leiden met anderen en groei je als mens, vooral als je de relatie behoudt.

Bronnen over opvoeden om te denken en doen.

Er zijn veel manieren om daarmee aan de slag te gaan, zoals jezelf vragen stellen:
Onderzoek en reflectie:
•    Welke waarden vind je wezenlijk, voor jezelf, je relatie tot anderen, de maatschappij. Wat daarvan wil je je kind of leerling vooral bijbrengen en wat zijn daarin dus je opvoeddoelen?
•    Hoeveel vrijheid kreeg je zelf als kind, wat vond je daarvan, hoe wil jij dat met jouw kinderen doen? Wat vind je kind daarvan?
•    Ben je zelf ambitieus, wat wil je dat je kind bereikt?
•    Wat zijn je grootste opvoeddilemma’s, waarin kom je jezelf als opvoeder tegen?


Je kunt:
•    Hierop zelf reflecteren door er bijvoorbeeld over te schrijven.
•    Ervaring en ideeën uitwisselen met anderen in gesprek met vrienden, familie, andere ouders of docenten
•    In lezing en debat hoor je hoe anderen erover denken en kun je met elkaar in gesprek. Zoals in de lezing + van Stine en Frank en de Socrateslezing van Joep Dohmen
•    experimenteren en oefenen met ander gedrag
•    je kind vragen wat hij/zij wil
•    Je laten inspireren door boeken, films, documentaires, blogs. Zie ook meer bronnen.
•    Durven falen en leren.

Het humanisme heeft een rijke traditie van denkers over opvoeden en onderwijs, wiens werk vaak nog verrassend actueel is. Die begint bij klassieke filosofen zoals Aristoteles (de juiste emoties bij de juiste situaties) Rousseau : in vrijheid en experimenten dingen zelf ontdekken; Kant: ontwikkeling van het morele geweten/categorische imperatief.

De humanistische Canon

Raadpleeg de Humanistisch Canon voor denkers over opvoeden en onderwijs, zoals Von Humboldt (belang van Bildung), Martha Nussbaum (pluralisme is in zichzelf een universele waarde) of bijvoorbeeld Mary Wollstonecraft vrouwen moeten hoger opgeleid worden om betere opvoeders te zijn. Lees meer

Zie ook HUMAN-programma 'Durf te Denken’.
Opvoeden is van alle tijden en van de inzichten van klassieke en moderne denkers kunnen we veel leren over hoe we dat kunnen doen.  

Boeken

Alles wat ik voel. Stine Jensen

Waarom voel je wat je voelt? Is het erg om jaloers te zijn? Kun je jezelf empathie aanleren? Dit kinder-filosofieboek helpt kinderen zich bewust te worden van wat ze voelen en erover na te denken. Het helpt ouders en leerkrachten gevoelens als blijheid, verdriet, verliefdheid met kinderen te bespreken. Met voorbeelden- Waarom durf ik niet te zeggen dat ik verliefd op hem ben- begrijpelijke filosofische uitleg of een denkvraag: Vind je iemand leuk die heel anders is dan jij of iemand die op je lijkt? Lees verder

Verbeter de wereld, begin bij de opvoeding Vanachter de voordeur naar democratie en verbinding Micha de Winter
Slaan of praten, veel of weinig vrijheid, voorbeeldgedrag. Filosofen en pedagogen als Kant, Dewey, Montessori en Freire zagen een direct verband tussen sociaal-politieke misstanden en opvoedmethoden uit hun tijd. Betere opvoeding zou de ‘toestand in de wereld’ verbeteren. Dat idee is uit. Opvoeding is nu een individueel project. Onterecht, vindt Berding. Thuis en op school moeten we kinderen leren hoe burger te zijn in een pluriforme democratie, met elk een eigen identiteit, en toch zonder polarisatie.
  ISBN: 9789088501876 160 pagina's,Gebonden,5e druk, 2015,Prijs: € 19.90. Lees verder

Waar, goed en schoon onderwijs- Ruud Klarus en Fedor de Beer (red.)

Durf te denken! Deze Verlichtings-oproep van Kant, lang uitgangspunt voor opvoeden en onderwijs, is  ondergesneeuwd in beleidsplannen en rendementsdenken. In dit boek gaan dertien filosofen terug naar het hoe, wat en waartoe van het onderwijs. Ze zoeken ‘het ware, goede en schone’ in onderwijs en hoe dat kan voorbereiden op een onbekende toekomst.

Met bijdragen van Gert Biesta, Kees Boele, Fedor de Beer, René ten Bos, Maarten Doorman, Joep Dohmen, Erno Eskens, Ruud Klarus, Maarten Meester, Wouter Pols, Miriam van Reijen, Humberto Schwab, Ed Weijers, Wouter Sanderse en Gerard van Stralen.

Ik ben ook een mens, Joop Berding. Verschenen: 29-01-2016

 Is een kind al een mens of moet het er nog een worden? En wat betekent dat voor opvoeding en onderwijs? In dit boek de prikkelende gedachten van drie denkers en opvoeders. Kinderen zijn al mens, vond Janusz Korczak. In zijn weeshuis in Warschau, experimenteerdehij met zelfbestuur door de kinderen.  Ook John Dewey experimenteerde op een lagere school in Chicago met participatie van kinderen, als toekomstige burgers: Kinderen leren kennis en vaardigheden het best in interactie met de omgeving. Voor Hannah Arendt moeten opvoeding en onderwijs kinderen inleiden  in de wereld, die ze nog niet kennen. Lees verder


Kinderen en eigen wijsheid Weerbaarheid van binnenuit
Over de eigen wijsheid van kinderen en de reactie erop van ouders en leerkrachten. Over alledaagse, maar o zo hinderlijke botsingen tussen volwassenen en kinderen: ongehoorzaamheid, zeuren, rondlummelen, brutaliteit, liegen en ander kindergedrag  dat volwassenen meestal  ‘onuitstaanbaar’ vinden. Ouders denken dat ze kinderen alles moeten leren, maar kinderen willen door vallen en opstaan zelf ontdekken hoe de wereld in elkaar steekt. Een therapeut, een psycholoog en twee opleiders laten zien hoe volwassenen in die dagelijkse aanvaringen die eigen wijsheid van hun kinderen juist kunnen gebruiken  en zo kunnen bijdragen aan hun ontwikkeling. Lees meer
 

Autoriteit- Paul Verhaeghe
Politiek en religie verloren hun autoriteit, ouders hebben weinig controle over het gedrag van hun kinderen. Wat nu? Teruggrijpen op ouderwetse autoriteit van de macht is mogelijk noch wenselijk volgens Verhaeghe: Hij ziet nieuw – moreel- gezag ontstaan in de ‘waakzame zorg’ of autoriteit van het collectief: groepen ouders, burgers of bijvoorbeeld aandeelhouders benvloeden opvoeding, onderwijs, politiek en economie. Verhaeghe, psychoanalyticus en hoogleraar aan de Universiteit van Gent, grijpt terug op Kant, Freud en rendt in dit heel leesbare richtinggevende boek. 


Humanistische partners