Humanistische cultuur kan islam humaniseren

De islam kan zich bewijsbaar aanpassen aan diverse culturen. Onze westerse cultuur kan dan ook de humanistische elementen in de islam tot bloei brengen. Dat schrijft Gerard Burger, voorzitter van de afdeling Deventer van het Humanistisch Verbond en docent Islamitische filosofie, in onderstaande column.

De islam heeft meer humanisme en vrijdenkerij voortgebracht dan menig rechtzinnige moslim of moslimhater lief is. Net als andere religies weet de islam zich goed aan te passen aan diverse culturen. Ook aan barbaarse culturen, zoals samenlevingen die bijvoorbeeld vrouwen als gebruiksvoorwerpen beschouwen en dieven de handen afhakken.

Bovendien zijn er elementen in de islamitische leer die humanisme uitlokken. Neem de opvatting dat Allah en zijn wil voor de mens onkenbaar zijn. Doorgeredeneerd betekent dit dat wie pretendeert de ware leer te kennen, een ongelovige is en dat de ware gelovigen de ongelovigen zijn. Met andere woorden: hoe groter atheïst, hoe meer moslim. Deze paradox is een populair thema bij veel islamitische dichters en denkers. Zo stelt de soefi dichter Yunus Emre: ‘De mens die het wonder van de ware liefde voelt, verlaat elke religie en natie.’

Je zou humanisme in de islam in twee blokken kunnen verdelen: het humanisme dat vanuit de ratio wordt gefundeerd en humanisme dat vanuit de mystiek wordt gefundeerd. Over beide perspectieven bestaan veel misverstanden. Zo is het onjuist om de mutazilieten als een soort humanisten af te schilderen. Deze islamitische groepering deed meer dan het verbranden van boeken: ook het martelen en doden van andersdenkenden werd als nuttig beschouwd. De grootste vrijdenker die de islam heeft voortgebracht, Ibn Rawandi, maakt in zijn onvolprezen ‘De wandaden van de Mutazilieten’ gehakt van de mutazilieten.

Een echte humanist in de categorie van de rationalisten is Abu Mohammed ibn Zakariya al-Razi. Hij was een buitengewoon edele, universele geleerde, die diep begaan was met het lot van de mensheid. Zijn motto was: denk zelf. Hij had een bloedhekel groepsdenken en in het bijzonder aan georganiseerde religie. Een andere vertegenwoordiger van deze richting was de Syriër Al-Maarri, die dichtte: ‘Heilige boeken zijn verzonnen van begin tot eind. O rede, jij alleen spreekt de waarheid.’

Vanuit het soefisme zijn er ook geleerden die humanist genoemd kunnen worden. Maar zij vormen onder de soefi’s een minderheid. Veel soefi ordes hebben een sektarisch karakter, waarbij de vereiste totale gehoorzaamheid aan een autoritaire sjeik elke persoonlijke ontplooiing in de kiem smoort. Ook Khomeini, grondlegger van de Iraanse dictatuur, was een vooraanstaand Soefi.

Waar gaat het mij nu om? De islam kan zich bewijsbaar aanpassen aan diverse culturen. Onze westerse cultuur kan dan ook de humanistische elementen in de islam tot bloei brengen. In islamtheorie zie je dat al bij vooraanstaande moslimdenkers als Fazlur Rahman en Amina Wadud. Maar ook in de dagelijkse levenspraktijk van ‘de gewone moslim’, die over het algemeen geen flauw idee heeft van de intellectuele geschiedenis van de islam, toont zich het humanistische potentieel van de islam.

Het zal de fundamentele moslims nog niet meevallen om de zo vurig gewenste ‘Staphorstisering’ te realiseren, al worden ze daarbij natuurlijk wel een handje geholpen door Wilders en zijn clan. De onderzoekende dialoog die het moslims mogelijk maakt om de humanistische elementen in hun religie te ontdekken lijkt vooralsnog best practice.

Meer kijken, luisteren en lezen

In het webdossier humanisme en islam is informatie over het thema humanisme en islam verzameld, waaronder columns en reacties op de Socrateslezing 2007, die in het teken staat van de zoektocht naar een humanistische islam.

Gepubliceerd: 16-01-2008