Neiman: Verandering in Europa geen 'quick fix'

3 maart 2014

Neiman: Verandering in Europa geen 'quick fix'

Door webredactie

Grijze mannen in dito pakken die 'ons' geld uitgeven en 'onze' regels bepalen. Dat is het beeld van Europa van de meeste Europeanen. Filosoof Susan Neiman schets de weg voor een culturele verandering van Europa; verlicht en sociaal rechtvaardig.

Terwijl de zaal in Pakhuis de Zwijger vol loopt, is Neiman zelf de weg kwijt. 'Ik sta voor Pakhuis Afrika' meldt ze door de mobiele telefoon. Terwijl ik haar naar het juiste Pakhuis begeleid, vertel ik dat de lezing oorspronkelijk in Felix Meritis zou plaatsvinden. Maar Felix – het Europese centrum van kunst en cultuur – is failliet. Neiman is geschrokken. Dat niemand zo'n belangrijk Europees centrum van denken kon redden, is een bijzondere voorbode voor haar lezing.

Europa heeft een probleem, dat is de kern van Neimans verhaal. Hoewel het continent een moreel en sociaal welzijnsniveau ontwikkelde waar Kant van droomde, leiden we aan twijfel en zelfkritiek. Als je burgers vraagt kleuren voor de EU-vlag te verzinnen, wordt dat niet geel en blauw, maar grijs. Neiman wil dat Europeanen trotser zijn. Er is materiaal voldoende. Waarom gebruiken we dat niet?

Vanzelfsprekend

We leven immers in door Verlichtingsidealen geïnspireerde structuren. Europa heeft bereikt wat geen enkel ander continent heeft bereikt, maar we vinden het vanzelfsprekend.Een vrije democratie, recht op onderdak, zorg en onderwijs, een fatsoenlijke mogelijkheid in je levensonderhoud te voorzien, tijd om je te informeren over politiek, gesubsidieerde kunst en cultuur en ruimte voor ontwikkeld burgerschap.

Naast vergeetachtigheid en ondankbaarheid, spelen twee andere emoties ons parten: schaamte over ons koloniale verleden en een gecombineerd conservatief en postmodern scepticisme over de Verlichtingsidealen. Eeuwig zonde, wat Neiman betreft, want als progressief Europa niet op een trotse manier richting geeft, zullen conservatieven en multinationals dat doen.

Goede leiders

Wat we nodig hebben zijn de klassieke idealen uit de Verlichting, toegepast op deze eeuw. Maar bieden Europese politici dit? 'Ik geef het toe', zegt Neiman tijdens de vragenronde. 'Europese landen sturen politici naar Europa die ze liever kwijt zijn, of voldoende nietszeggend om geen nationale belangen te schaden'. Maar grijze politici betekent niet dat de Europese idealen zelf grijs zijn. 'Als Europese burgers beter willen, zullen ze zelf moeten zorgen voor gepassioneerde leiders.' Er zit niets anders op; we hebben mensen nodig die bereid zijn 15 jaar van hun leven aan Europa te geven. Een ondankbare maar noodzakelijke taak.

En het zijn niet eens de grootmachten waarover we ons zorgen moeten maken, het zijn nu de multinationals. Europese leiders moeten zich tegen deze machten weren. Technologische vooruitgang en economische groei zijn bedoeld om mensen een beter leven te geven en lijken nu een doel op zich dat ook nog ten koste van mensen gaat.

Nationalisme en populisme

De belofte dat je nog heel veel goederen kunt kopen voordat je sterft, zal niemand enthousiasmeren. Het is geen betekenisvol verhaal en mensen verlangen terecht naar meer. Nationalisme en populisme doen het goed omdat ze beter op dit verlangen inspelen. Progressief links buigt het hoofd en doet net of nationalisme en populisme diep gewortelde emoties zijn die horen bij onze natuur. Maar mensen zijn ook een eeuw geïnspireerd geweest door de idealen van socialisme en een rechtvaardige samenleving. We zijn niet van nature goed of slecht, nationalistisch, populistisch, socialistisch of fundamentalistisch. We kunnen ons beter en slechter ontwikkelen, dat is wat vrijheid betekent.

Neiman pleit voor een culturele verandering, eerder dan een politieke. 'Onze ideeën zijn bepalend'. Het politieke spel is gericht op de korte termijn, en wat we nodig hebben zijn lange termijn visies. 'Nee, het is niet eenvoudig om mensen te inspireren, het is geen 'quick fix' maar dat hoeft ook niet. Het is mogelijk, en dat is voldoende.'

Bekijk de lezing (taal is Engels)

 

Verslag Esther Wit

Lees de vertaling van de lezing (Rik Schraag)

Bekijk de Livestream van de lezing

Fotoverslag op Facebook