Ramdas' kijk op multiculturalisme blijft relevant

22 december 2016

Ramdas' kijk op multiculturalisme blijft relevant

Door webredactie

Anil Ramdas was schrijver, journalist en programmamaker. Vijf jaar na zijn dood hebben De Groene Amsterdammer, De Balie, De Bezige Bij en zijn familie het initiatief genomen tot een Anil Ramdas Essayprijs. Ramdas' Socrateslezing uit 1997 is in tijden van multiculturele spanningen nog verrassend relevant.De oplossing moeten we zoeken in vriendschap, dacht Ramdas.

 

Dat is de reden voor het Humanistisch Verbond om deze Socrateslezing, die Anil Ramdas in 1997 uitsprak, opnieuw te publiceren. 
Deze tekst van bijna twintig jaar geleden geeft niet alleen buitengewoon scherp multiculturele spanningen weer, maar biedt bovendien een ferme, constructieve en misschien wel de enige echt humanistische denkrichting.


DE NERVEUZE SAMENLEVING; EEN BESCHOUWING OVER MULTICULTURALISME
Socrateslezing 1997 door Anil Ramdas

Europeanen zijn amateurs op het gebied van multiculturaliteit. In de afgelopen vijf eeuwen zijn het altijd de blanken geweest die de wereld introkken. Nu komen de gekleurden naar de blanke wereld, en weinigen kunnen eraan wennen. De nervositeit van zo'n samenleving kan geruisloos omslaan in paniek, spanning en angst.

In veel Europese landen voelen de politiek verantwoordelijken de problemen en gevaren in de multiculturele samenleving beter aan dan de intellectuelen, de schrijvers, de kunstenaars en de journalisten. Voor de Nederlandse intellectuelen wekken minderheden wrevel en verwarring. De allochtonen, asielzoekers en moslims blijken namelijk geen lieverdjes. De allochtonen pasten zich niet aan en leerden geen Nederlands, de asielzoekers logen hun vluchtverhalen bij elkaar en de moslims die zo om respect schreeuwden voor hun godsdienst bleken zelf de meest onverdraagzame fundamentalisten te zijn die men zich maar kan voorstellen.

Politiek correct

Er is nog een belangrijkere reden voor de wrevel van de Nederlandse intellectuelen tegenover het multiculturalisme en dat is de vloek van de politieke correctheid. Een politiek correct persoon is voorspelbaar, vervelend, betweterig, kortzichtig, bekrompen en ongenuanceerd. Een politiek correct persoon is nooit ondeugend, ironisch, stoutmoedig, uitdagend, speels of verrassend.

Sinds eind jaren tachtig besloot men dan ook collectief taboes te doorbreken en de minderheden eens eerlijk de keiharde waarheid te vertellen. Beleefdheid werd gelijkgesteld aan het doodknuffelen van allochtonen. Eerlijkheid, openheid, waarheid; niets dan de waarheid!

Nu kunnen we de balans opmaken met de vraag wat die 'eerlijkheid' van de intellectuelen heeft opgeleverd. Het blijkt alleen gebruikt om eens hardop onbeleefdheden te uiten: moslims komen uit een achterlijke cultuur en moeten zich aanpassen aan onze hogere beschaving. Dat is eerlijk, maar ook lomp en bot. Asielzoekers moeten begrijpen dat dit land overvol is en al genoeg te doorstaan heeft. Dat is eerlijk, maar ook ruw en harteloos. De zwarten moeten ophouden te zeuren over discriminatie en maar zich bewijzen in een eerlijke competitie met de blanken. Dat is eerlijk, maar ook vals en hypocriet.

Beleefdheid

Uiteindelijk bleek dat deze anti-correcte intellectuelen niets te zeggen hadden, en wie niets te zeggen heeft, hoeft niet eerlijk te zijn maar moet wel beleefd blijven. Het is namelijk een misverstand dat beleefdheid zinloos en onbelangrijk is. Beleefdheid is de eerste bouwsteen van beschaving. Ik ben bereid genoegen te nemen met beleefdheid als werkelijk respect of oprechte sympathie onmogelijk zijn. Beleefdheid is meer dan uiterlijk vertoon, meer dan overbodig ceremonieel. Ze is een middel om kwetsing te voorkomen, een ritueel om krenking te bezweren, een techniek om vernedering te vermijden.

Als nu de indruk ontstaat dat ik wil dat de Nederlandse intellectuelen beleefd zwijgen over de multiculturele samenleving, is dat een grote vergissing. De multiculturele samenleving is nu eenmaal een samenleving met een bijna tastbare nervositeit, een voelbare innerlijke spanning. Daarom kunnen de grote vragen die zo'n maatschappij oproept niet worden overgelaten aan politici en ambtenaren. Het multiculturalisme vraagt bemoeienis van intellectuelen en cultuurbeoefenaars.

Maar hoe moeten de intellectuelen zich ermee bemoeien? Vanuit welke houding zouden ze zich met het multiculturalisme kunnen inlaten?

Het ergste wat allochtonen kan overkomen, is als ze uit blinde liefde door de intellectuelen omarmd worden. Dat gevaar dreigt als je uitspraken hoort over de zogenaamde 'verrijking' die allochtonen betekenen, of dat allochtonen nog tenminste over een 'authentieke' identiteit beschikken die Nederlanders zijn kwijtgeraakt. Beide standpunten poneren de allochtonen in de positie van de absolute Ander: de betere Ander, of juist de misdeelde en weerloze Ander. In beide gevallen is de eigen superioriteit de ranzige ondertoon en de exotisering van allochtonen het uiteindelijke gevolg.

Kwade cliché's

Lieve gemeenplaatsen zijn even verdacht als kwade clichés, maar wat blijft er dan over? Een persoonlijke betrokkenheid, zou ik denken. Een persoonlijke betrokkenheid die noodzakelijkerwijs gebaseerd is op persoonlijke ervaringen en multiculturele vriendschappen. Zonder vriendschap geen nuance, geen verbondenheid, geen solidariteit. En dan bedoel ik niet de mechanische solidariteit die het gevolg is van een politieke of religieuze instelling, maar de solidariteit als resultaat van inleving, vereenzelviging en empathie.

Vrienden worden voorgetrokken, wat op zichzelf onrechtvaardig is. De fouten van vrienden worden makkelijker vergeven, wat weliswaar de wederzijdse trouw bevordert, maar ook de partijdigheid verergert. Maar juist aan die partijdigheid ontleent vriendschap zijn wonderlijkste kracht: want wat is er nou mooier, edeler en karaktervoller dan partij te kiezen voor iemand die niet gelijksoortig is aan jezelf? Het opnemen voor de vreemdeling als het erop aankomt, in de ander je vriend zien. Solidariteit op grond van vriendschap en vriendschap als uitweg tussen egoïsme en altruïsme. Is dat niet de morele kern van het multiculturalisme?

Anil Ramdas, sociaal-geograaf, publicist en radio- en televisiemaker

Meer weten?

Lees de volledige van Socrateslezing van Ramdas op de site van Stichting Socrates (5900 woorden)

Meedoen aan de essay-prijs kan nog tot 9 januari? Ga naar de site van de Groene Amsterdammer

Foto: Hollandse Hoogte