Persoonsvorming op scholen is hard nodig

8 september 2016

Persoonsvorming op scholen is hard nodig

Door Redactie

De polarisatie in de samenleving zet zich door op school. Want een goed gesprek tussen leerlingen met verschillende achtergronden over gevoelige zaken als terrorisme, religie, vluchtelingen of homoseksualiteit lukt vaak niet. Humanistische Bildung kan docent èn leerling hierbij helpen, vindt Christa Compas, directeur van het Humanistisch Verbond. 'Je bent eerst mens, dan pas burger.'

Door Paulien Boogaard

Burgerschapvorming is sinds 2006 een verplicht vak op school. Het idee daarachter is dat leerlingen leren opgroeien in een pluriforme samenleving, dat ze actieve burgers worden en dat ze kennis hebben van verschillende achtergronden en culturen. Een mooi ideaal, maar nog geen praktijk. Verre van. Er is een grote kloof tussen verschillende groepen kinderen. Dat blijkt uit het onderzoek Twee werelden, twee werkelijkheden dat journalist Margalith Kleijwegt deed in opdracht van staatssecretaris Bussemaker.
Onderwijsspecialisten bespreken de resultaten van het rapport met Tweede Kamerleden op 9 september en 12 september in een hoorzitting.

Kinderen leven in verschillende werelden als het gaat om hoe ze de werkelijkheid ervaren en duiden, zo blijkt. Dat leren ze van hun ouders en buurtgenoten, van vrienden en social media. Maar waar volwassenen elkaar vaak helemaal niet meer ontmoeten of hierover spreken, komen kinderen elkaar op school tegen. Daarom zijn de ogen van overheid en maatschappij op de school gericht. Daar moet de burgerschapsvorming plaatsvinden. Wat in de maatschappij vaak niet lukt, moeten de school bij jongeren wel voor elkaar krijgen.
Zij moeten kennis nemen van democratische waarden, leren omgaan met diversiteit, en samen actief bijdragen aan de samenleving, met respect voor elkaar, zodat de samenleving in de toekomst meer samenhang krijgt.

Wij-zij-denken

En dat valt niet mee, vertelt docent Jacob Eikelboom, tijdens de hoorzitting. Eikelboom, ook geciteerd  in het onderzoek van Kleijwegt,  werkte op alle schooltypes van VMBO tot VWO, en nu aan de Hogeschool van Amsterdam. Hij merkt dat spanningen zijn toegenomen. Ongeveer vanaf  9/11 is de toon verhard. Gespreksonderwerpen als religie, homoseksualiteit, aanslagen, radicalisering, vluchtelingen  en racisme verhitten de gemoederen zodanig dat dialoog vaak onmogelijk is

Wantrouwen, felle standpunten voor of tegen, identiteiten die op het spel staan, ze laten steeds minder ruimte voor nuance, twijfel, openheid. Het wij-zij denken in de samenleving is  verscherpt. Daar kan geen lesje tegenop. Je moet leerlingen de waarden vrijheid en gelijkheid aanleren maar het blijven papieren waarden als ze niet geoefend, beleefd en besproken worden. Het enige dat nog een beetje werkt,  is het persoonlijke verhaal, stelt Eikelboom. Daarbij moeten mensen zich kwetsbaar opstellen. "Met praten over jezelf, je achtergrond en de wereld waarin je leeft zou al op de basisschool moeten worden begonnen", zegt hij in het rapport.

Persoonsvorming

Christa Compas, directeur van het Humanistisch Verbond hierover: “Natuurlijk is er meer nodig dan op school bereikt kan worden als je meer samenhang en actief burgerschap wilt: reële ongelijkheid en discriminatie moeten aangepakt, de toon van het debat in politiek, media en op social media moet respectvoller, bruggen moeten worden geslagen.
Nu horen kinderen een mantra van gelijkheid, terwijl ze verschil ervaren. Op z’n minst moet hun worden uitgelegd hoe we aan die grondwaarden komen, wat daaraan vooraf ging, en wat daarmee beoogd wordt, zoals hoogleraar aan de UvH Gert Biesta bepleit.

Maar nog belangrijker: de school moet werken aan persoonsvorming. Dat gaat vóór burgerschap. Zo werkt het Humanistisch Vormingsonderwijs al jaren, vanuit het principe:  Je bent eerst mens, dan burger. In het persoonlijke zit het verschil,  in levensbeschouwing en opvattingen; als burger ben je gelijk. Kinderen moeten worden uitgenodigd zich bewust te worden van waar ze voor staan en te reflecteren op waarden die ze hebben meegekregen. Of  die nu religieus, levensbeschouwelijk, politiek of cultureel zijn. Ze moeten ervaren dat zij recht hebben op een eigen overtuiging,  om vervolgens te leren dat anderen dat recht ook hebben, ook als zij anders zijn, denken of voelen. Ze moeten hun overtuiging leren articuleren, erover in gesprek gaan en elkaar stevig durven bevragen. Dat wordt veel te weinig geoefend en is cruciaal om te leren samenleven. “

Lessen levensbeschouwing

De vraag is waar die humanistische kennis kan worden toegepast en of dat in lessen levensbeschouwing moet. Compas vindt van wel: “Het openbaar onderwijs is huiverig om aandacht te besteden aan levensbeschouwing. Seculieren krijgen zo niet de woorden om uit te drukken waar ze voor staan. In het religieuze onderwijs leren kinderen dat wel,  maar daar mist het kritisch doordenken  vaak weer.”
 
De staatssecretaris wil, in navolging van het advies Onderwijs 2032, dat op school meer aandacht komt voor persoonsvorming, waardenontwikkeling, Bildung en dialoog, ook als voorwaarde voor samenleven. Docenten humanistisch vormingsonderwijs deden dat al lang. Zij proberen sinds jaar en dag leerlingen te leren reflecteren op wat hen beweegt, wat ze denken, voelen, willen, daarover te spreken en te leren luisteren naar anderen.

Resultaten van een onderzoek naar terrorismeOnderzoek HVMAN

Uit een onderzoek dat EenVandaag uitvoerde in opdracht van HUMAN, kwartaalblad van het Humanistisch Verbond en omroep HUMAN, blijkt dat bij een kwart van de leerlingen terrorisme op school niet besproken is.  Vier op de tien jongeren vindt extra les over terrorisme op school nodig. Veertien procent voelt zich niet vrij er over te praten.

Lees de belangrijkste resultaten van het onderzoek

 

 

HUMAN magazine verschijnt op 21 september en gaat volledig over Onderwijs en Opvoeding, het thema van het Humanistisch Verbond voor dit kwartaal. Lees meer op onze site binnenkort.
 

Beeldrecht: Johannes Abeling
Foto: Humanopoly op het Berlage Lyceum. Humanopoly is een spel dat het gesprek over vrijheid van religie en levensovertuiging stimuleert. We spelen het onder meer op scholen.