Ngo's bevechten risicoprofilering door overheid

15 januari 2018

Ngo's bevechten risicoprofilering door overheid

Door webredactie

Risicoprofilering van onverdachte burgers in Nederland moet stoppen. Dat vindt een groep maatschappelijke organisaties, aangevoerd door het Platform Bescherming Burgerrechten. Zij starten een bodemprocedure tegen de Nederlandse Staat én een campagne over het risicoprofileringssysteem SyRI. Het Humanistisch Verbond was mede-oprichter van het Platform en steunt deze acties van harte.

Naast de juridische coalitie met het Nederlands Juristencomité voor de Mensenrechten (NJCM), Stichting Privacy First, Stichting KDVP en Stichting Platform Bescherming Burgerrechten, heeft schrijver Tommy Wieringa zich als mede-eiser bij de rechtszaak aangesloten. Hij zal met publicist en filosoof Maxim Februari optreden als ambassadeur van de campagne die rond  de rechtszaak wordt gevoerd. De procedure wordt behandeld door Deikwijs Advocaten en is opgezet door het Public Interest Litigation Project (PILP) van het NJCM. 

In SyRI, het Systeem Risico Indicatie van het ministerie van SZW, worden op grote schaal persoonsgegevens van Nederlandse burgers samengevoegd en geanalyseerd. Met behulp van geheime algoritmen worden burgers vervolgens onderworpen aan een risicoanalyse. Wanneer volgens SyRI sprake is van een verhoogd risico op overtreding van één van de vele wetten die het systeem bestrijkt, worden zij opgenomen in het Register Risicomeldingen, dat toegankelijk is voor vele overheidsinstanties.

Omkering bewijslast

 

Iedere burger kan heimelijk worden onderworpen aan profilering in SyRI. Hij weet niet welke gegevens zijn gebruikt, welke analyses zijn toegepast en wat hem al dan niet tot een ‘risico’ maakt. SyRI kan echter ingrijpende gevolgen hebben. Overheidsinstanties kunnen naar aanleiding van een risicomelding boetes opleggen, uitkeringen intrekken of een strafrechtelijke procedure starten. Het is voor de burger onmogelijk te achterhalen hoe een risicomelding tot stand is gekomen en om een onjuiste melding te weerleggen. In de praktijk komt dit neer op een omkering van de bewijslast.


Bedreiging voor de rechtsstaat

 

De toepassing van SyRI betekent een schending van fundamentele rechten, waaronder het recht op een eerlijk proces. Het algemeen belang van fraudebestrijding kan dat niet rechtvaardigen. Gevoelige gegevens worden door de overheid gebruikt voor andere doeleinden dan waarvoor deze zijn verzameld, zonder enige vorm van onafhankelijk toezicht. Er zijn onvoldoende waarborgen om te voorkomen dat de risicoprofielen die SyRI over burgers maakt, worden ingezet in andere domeinen. Deze ‘black box’ levert grote risico’s op voor de democratische rechtsstaat. De informatiemacht van de overheid wordt op ondoorzichtige wijze uitgebreid en de vertrouwensrelatie tussen overheid en burgers wordt ondermijnd. Burgers worden bij voorbaat verdacht en vrijwel alle informatie die ze delen met de overheid kan zonder verdachtmaking of concrete aanleiding tegen hen worden gebruikt. 

 

 


Fundamentele bezwaren 

 

Ondanks fundamentele bezwaren van de Raad van State en de Autoriteit Persoonsgegevens over de rechtmatigheid van het systeem, werd de wetgeving voor SyRI als hamerstuk aangenomen door de Eerste en Tweede Kamer. Sinds de ingebruikname van SyRI zijn er al tienduizenden Nederlanders door het systeem geprofileerd.

 

De coalitie is van mening dat SyRI in strijd is met het recht op privacy zoals neergelegd in artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Dat recht wordt door de Nederlandse Staat met voeten getreden. Het wordt niet ingezet als toets voor het handelen van de overheid, maar juist misbruikt om bevoegdheden op te rekken. De Europese Lidstaten hebben in de nieuwe Europese Privacywet (de AVG) allerlei uitzonderingen ingebouwd die systemen zoals SyRI mogelijk moeten maken. Met een beroep op de fundamentele mensenrechten hoopt de coalitie een halt toe te roepen aan dit soort praktijken.

 

Debat en campagne


Op vrijdag 19 januari zal de procedure door advocaten Anton Ekker en Douwe Linders aan pers en publiek worden toegelicht in De Nieuwe Liefde in Amsterdam. Tegelijk wordt deze avond de publiekscampagne Bij Voorbaat Verdacht gelanceerd. Op deze bijeenkomst zullen Tommy Wieringa en Maxim Februari spreken, evenals hoogleraar Vincent Icke van de Universiteit Leiden en dr. Aline Klingenberg van de Rijksuniversiteit Groningen.


De campagne wil een publieke discussie in gang zetten over de inzet van risicoprofilering door de overheid en de impact die dit heeft op individuele rechten en vrijheden en het functioneren van de democratische rechtsstaat.

 

Op de campagnewebsite zullen informatie en updates over de rechtszaak verschijnen. Meer informatie over de kick-off bijeenkomst is te vinden op de website van De Nieuwe Liefde.
Volg het twitteraccount van Bij Voorbaat Verdacht voor updates over de campagne en de rechtszaak.

De dagvaarding zal worden gepubliceerd op de website van Deikwijs Advocaten en op de website van het PILP.
 

Beeldrecht: © foto Matthew Henry, via De Nieuwe Liefde