Joke Smit: kritisch en sociaal

5 april 2017

Joke Smit: kritisch en sociaal

Door Redactie

Joke Smit (1933 – 1981) geldt als de belangrijkste voortrekster van de tweede feministische golf in Nederland. Dankzij haar zijn veel vrouwen van ‘halve tot hele’ mensen kunnen uitgroeien. Een ingekorte versie van Anneke Ribberinks bijdrage over Joke Smit in het boek Vrijdenken en humanisme in Nederland: 40 plekken van herinnering.

Op een zonnige middag is het een genot langs de Reijnier Vinkeleskade te lopen of te fietsen. Het groen, het water, de statige huizen, dit alles doet weldadig aan en maakt een verstilde indruk in het overigens drukke Amsterdam. Toch is het niet overal stil, althans door de week niet. Het Joke Smit College voor volwassenenonderwijs kent een gezellige drukte: leerlingen van diverse pluimage en achtergrond lopen hier rond en vinden hun weg naar het klaslokaal. Velen van hen zijn blij met de geboden kans, om na hun achttiende alsnog een diploma te kunnen halen, van VMBO tot VWO. Wie liever ’s avonds studeert, bijvoorbeeld in verband met een baan of de zorg voor huishouden en kinderen, kan hier ook terecht. Er is een breed aanbod van vakken, waaronder naast de reguliere vakken, Spaans, filosofie en informatica. Elk jaar doen gemiddeld 900 leerlingen in minstens één vak examen.

Joke Smit zou blij zijn geweest met bovenstaande schets. Tijdens haar leven maakte ze zich sterk voor het volwassenenonderwijs, met name voor vrouwen. Het paste in haar opvatting dat vrouwen en mannen gelijke ontplooiingskansen dienden te hebben. En aangezien vrouwen tijdens haar werkzame leven nog een onderwijsachterstand hadden, had ze vooral hen op het oog. Inmiddels hebben meisjes en vrouwen de mannen in dit opzicht ruimschoots ingehaald.

 

Kritisch en sociaal

Joke Smit werd in 1933 te Utrecht geboren als oudste kind in een christelijk gezin. Ze kreeg van haar ouderlijk milieu ook een kritische houding en een gevoel voor sociale rechtvaardigheid mee. Deze kritische houding droeg ertoe bij dat ze als adolescente haar christelijk geloof vaarwel zei: ze werd atheïst. Dit werd versterkt toen ze haar latere echtgenoot Constant Kool leerde kennen, die van huis uit atheïst was. Met hem had ze diepgaande discussies over allerlei levensvragen. Qua instelling paste Smit goed bij de humanistische stroming. 

Vrouwenarbeid

Dat bleek vooral toen ze zich midden jaren zestig van de vorige eeuw als feministe ging manifesteren. Ze had al onvrede gevoeld toen ze merkte dat ze op weerstand stuitte door als moeder van twee kinderen toch betaald te willen blijven werken, eerst als lerares Frans, later als publiciste en wetenschappelijk medewerkster aan het Instituut voor Vertaalkunde van de Universiteit van Amsterdam. Het belangrijke werk van Simone de Beauvoir, Le Deuxième Sexe (1949), dat vrouwen als slachtoffers van mannelijke overheersing beschreef, kende ze al. Maar in 1966 werd ze gevraagd een lezing te houden over vrouwenarbeid. Dat was voor haar het sein zich grondig te gaan verdiepen in de aanzwellende stroom van feministische literatuur.

Tweede feministische golf

De lezing vormde de basis voor haar beroemde artikel ‘Het onbehagen bij de vrouw’ in het literaire maandblad De Gids van november 1967. In dit artikel stelde ze de afhankelijkheid van vrouwen van mannen aan de kaak. Ze keerde zich tegen de dominante opvatting dat het fulltime moederschap altijd een zegen was en ze hield (niet voor de eerste keer) een pleidooi voor de legalisering van abortus. Haar stuk viel in vruchtbare aarde en werd het sein voor de tweede feministische golf in Nederland, die duurde van eind jaren zestig tot eind jaren tachtig. Haar motivatie was verontwaardiging over haar eigen achterstelling, maar ze kwam ook op voor andere vrouwen; dit is steeds kenmerkend voor haar geweest. Ze wilde dat vrouwen geen halve maar hele mensen konden worden, die in de gelegenheid waren zich te ontplooien op gebieden naar hun keuze. In haar latere leven was ze er teleurgesteld over dat de veranderingen niet snel genoeg gingen en dat ze minder gehoor had bij jonge feministes. Maar haar blijvende invloed op het feminisme en op de samenleving is onmiskenbaar.

Redactie: Dit is een samenvatting van de bijdrage Joke Smit College (pp. 178 - 183) door Anneke Ribberink in het boek Vrijdenken en humanisme in Nederland: 40 plekken van herinnering.

Korting

Leden van het Humanistisch Verbond ontvangen het boek met korting en betalen € 15 (exclusief € 1,95 verzendkosten) in plaats van € 19,90.

Foto's: uit het boek Vrijdenken en humanisme in Nederland: 40 plekken van herinnering.