‘Ik kan helemaal niets met dankbaarheid!‘

26 juli 2017

‘Ik kan helemaal niets met dankbaarheid!‘

Door Laura Hendrick

Als mens iets krijgen, van iets in het universum, en daar dan dankbaar voor moeten zijn? Nee, dank je! Jeannette van der Meijde, humanistisch geestelijk begeleider in de Groninger Mesdagkliniek heeft weinig op met het begrip dankbaarheid, zeker niet in haar werk.  “Wat gaat er verloren als we niet van dankbaarheid, maar van waardering spreken?“

Filosoof en ethicus Paul van Tongeren geeft een lezing over dankbaarheid tijdens een symposium Dankbaarheid voor geestelijk begeleiders ep 6 september. Hij vindt dat we een nieuwe, seculiere taal moeten vinden voor dit begrip. “Althans: onze dankbaarheid voor dingen die we niet van anderen krijgen, maar die ons toevallen. In onze cultuur hebben we de dankbaarheid daarvoor leren verwoorden in de context van een theïstische geloof en een daaraan verbonden taal. Dankbaarheid was vanzelfsprekend op God gericht. Nu die taal verdwijnt, dreigt ook de ervaring van dankbaarheid te eroderen. Onze dankbaarheid heeft een dus nieuwe taal nodig.”

Voor Van der Meijde is dat niet nodig. “Ik denkt dat van Tongeren dankbaarheid inzet zoals hij doet, omdat hij in zijn hart nog steeds een theoloog is.“

Zo, de messen zijn verbaal geslepen. Waar denk jij dan aan bij ‘dankbaarheid’?
“Aan iets heel anders dan Van Tongeren. Ik zet mij af tegen de vanzelfsprekendheid. Het begrip is verbonden met autoriteiten of godsbeelden. Hierdoor krijgt het iets magisch of spiritueels, in elk geval iets buiten jezelf. Je krijgt dan als mens iets, van iets in het universum. Denk maar eens aan een zin als “dankbaar geven we kennis van de geboorte van…”.

Vind je ‘dankbaar zijn’ dan een (religieuze) opdracht?
“Ik vind dat het vooral vragen oproept. Wat is dat iets dan? Ik ben wars van religie. Religie heeft dat woord ‘dankbaarheid’ geadopteerd,  waardoor ‘dankbaar zijn’ wordt gerelateerd aan iets buiten jezelf. Als je de gever en ontvanger kent: dan is ‘dankje’ gepast. Je kunt de geboorte van je kind waarderen, ja. Maar dankbaar? Van Tongeren zegt dat we dit kunnen zijn zonder een ‘schenker’ te erkennen, ik schrap het woord gewoon helemaal. Ik gebruik het niet in mijn werk. Het nodigt niet uit tot erachter komen waarvoor iemand waardering uit. Onlangs was een patiënt bijvoorbeeld tijdens een gesprek enorm aan het schelden, terwijl ik wachtte tot hij uitgeraasd was. Nu kennen we elkaar langer en hij weet heel goed dat ik dat vloeken niet op prijs stel. Hij bedankte me na het gesprek. Ik vroeg me af: ‘waarom? Weet hij dat eigenlijk wel?’”

Het is toch netjes dat hij bedankt en zijn waardering uit?
“Ja, maar dat is dus precies wat ik bedoel! Het is netjes. Nou én. Hij krijgt geen etiquetteopleiding. Ik wil weten wat hem beweegt, waarom hij ‘dankje’ zegt. Uiteindelijk blijkt dat hij dit getier kwijt moest,  op zijn manier en ik heb hem laten uitrazen. Hij waardeert dat. Maar hij blijkt zich vooral te schamen voor zijn uitspatting. Dat hij dat voelt, die schaamte, en daarover kan reflecteren maakt mij gelukkig. Het geeft voor mij aan dat deze patiënt bezig is met zichzelf onder de loep te nemen, zelfkennis te ontwikkelen en emoties durft te uiten.”

Ik begrijp je niet. De uiting ‘dankje’ was toch de aanleiding van deze doorbraak…
“Maar hij bedankt zonder eigenlijk te weten waarvoor. In mijn werk probeer ik samen met de patiënt erachter te komen wat hij eigenlijk zegt en waarom. Uiteindelijk weet hij dat beter dan ik. Ik begeleid hem alleen maar en geef hem de ruimte die hij voor de rest niet krijgt in de kliniek. Ik accepteer ‘dankje’ dus niet. Begrijp je?”

Nog niet.Het thema ‘dankbaarheid’ blijkt abstracter dan gedacht. Maar toch maakt het veel los bij je. Is het ook persoonlijk?
“Zeker. Mijn patiënten hebben  door de tijd hier geleerd dat er geen directe behoeftebevrediging is.Stel je maar eens voor dat je niet eens invloed hebt over de tijden dat je gaat eten, wat je eet, wanneer je opgesloten wordt. Zij leren mij, dat ook als directe voldoening uitblijft, het tóch waardevol kan zijn om stil te staan bij waardering. In veel gevallen is een patiënt namelijk verwijderd van zijn doel – bijvoorbeeld autonomie – maar waardeert het intens als hij een plantje mag verzorgen.”

Interessant dat je hier autonomie inbrengt; van Tongeren  linkt dankbaarheid juist aan wat aan onze autonomie, en aan de maakbaarheid ontsnapt.
“Ik denk dat hij in zijn hart nog steeds theoloog is. Want wat gaat er verloren als we van waardering in plaats van dankbaarheid spreken? Ik denk dat mensen in de TBS-kliniek helemaal niet altijd dankbaar zijn voor de ander of zichzelf. Waarom zouden ze? Is dit een gegeven? Ik heb hier altijd moeite mee gehad. Want bedoelt hij dat je dan dankbaar bent voor de onmetelijkheid? Dat het er gewoon is? De nieuwe dag is een uitdaging? Voor de mensen waarmee ik werk kan dit een complete hel zijn. Je moet het doen met de harde feiten. “

Jeannette van der Meijde spreekt bewust over patiënten omdat dit verduidelijkt dat een Forensisch Psychiatrisch Centrum (TBS )een behandeling geeft, en geen voorzetting van detentie behoort te zijn.

Is dankbaarheid voor jou als geestelijk verzorger een dankbaar thema?
Kom dan naar het symposium 6 september over dankbaarheid met o.a. Paul van Tongeren als spreker.

Dankbaarheid

 

 

Beeld: Hollandse Hoogte