Gezocht: maatschappijkritische ‘waarheidssprekers’

6 oktober 2015

Gezocht: maatschappijkritische ‘waarheidssprekers’

Door webredactie

Kuddegedrag en zelfoverschatting zijn, zeven jaar na de financiële crisis, tekenend voor economen. Burgers en media kunnen een nieuwe crisis voorkomen door argwanend en kritisch te zijn. Een hoofdrol is er voor academische instellingen: zij moeten geen technocraten opleiden maar ‘waarheidsprekers’ vormen, betoogde Ewald Engelen in de Socrateslezing op 4 oktober in De Rode Hoed.

Door Julia Doets

 “Ik ga mijn verhaal voorlezen, ik ga proberen het enthousiast te doen, maar als het je niet bevalt is daar het gat van de deur.” In klare taal opent Engelen zijn lezing. Het gat van de deur wordt gelukkig niet gebruikt door teleurgestelde bezoekers. De meeste van de ongeveer driehonderd mensen in de zaal reageren regelmatig instemmend of enthousiast op Engelens zorgwekkende beschrijving van de huidige situatie in de financiële wereld en zijn oproep voor veranderingen.

Want, concludeert Engelen, zeven jaar na uitbreken van de crisis, zijn zaken nauwelijks veranderd. Hebzucht, kuddegedrag en zelfoverschatting zijn nog steeds tekenend voor economen, daar waar hij juist meer bescheidenheid en minder hoogmoed had verwacht. Volgens Engelen moeten economen het ideaal van een te voorspellen toekomst opgeven. Ze moeten adequate verklaringen voor het verleden hebben, en daarbij stilstaan. Maar dat terugkijken gebeurt niet of nauwelijks. Daarnaast moeten economen zich ervan bewust zijn dat niemand de waarheid in pacht heeft, en dat ook zij dingen over het hoofd kunnen zien. Kortom, iets meer zelfreflectie zou wel mogen.

Anglo-Amerikaans model

Gebrek aan zelfreflectie ziet Engelen ook terug in de dominantie van het Anglo-Amerikaans model. De academische economiebeoefening is daardoor een te dogmatisch veld geworden. 98 procent van de economen is ‘mainstream Anglo-Amerikaans econoom’. Alle andere economische stromingen en perspectieven, zoals het Oostenrijkse model, worden door hen vaak afgedaan als irrelevant en onzinnig. Bovendien wordt nauwelijks kennis genomen van andere disciplines als sociologie, geschiedenis en sociale geografie.

Concretiseren

Omdat artikelen die afwijken van dominante economische opvattingen niet worden gepubliceerd in vakbladen, is het tij lastig te keren. De studenten van SIREN (Student Initiative for Rethinking Economics in the Netherlands) die in de zaal zijn, vragen zich af hoe verandering in gang kan worden gezet. Hoe kunnen we de ideeën die afwijken van het paradigma verspreiden als ze niet worden gepubliceerd? Hoe kunnen we de plannen concretiseren? Engelen beaamt dat dit erg ingewikkeld is, maar niet onmogelijk.
“De enige optie is de boodschap eindeloos herhalen,  tegenspraak organiseren en blijven proberen. Vergelijk het met een gaatje boren in een plank met zo’n draaiboor. Het duurt heel lang, je weet niet wie uiteindelijk de doorslaggevende zwaai geeft, maar uiteindelijk lukt het en alle beetjes helpen.”

Burgers en media

Nog nooit is de financiële geletterdheid zo laag geweest als nu, maar voor burgers is een belangrijke rol weggelegd. We moeten meer argwaan hebben, beter geïnformeerd zijn en de economische status quo op een gezonde manier wantrouwen. Volgens Engelen ligt hier een belangrijke taak voor de media. Hij denkt dat media de kennisdorst van de burgers onderschatten. Uit het succes van Dit kan niet waar zijn van Joris Luyendijk en het toneelstuk De verleiders blijkt dat er wel degelijk honger is naar financiële kennis. Waarom wordt er door de media niet op dagelijkse basis verslag gedaan van de financiële situatie? Het is hun taak burgers te informeren. Dit gebeurt overigens wel, maar te incidenteel en vaak niet diepgravend genoeg. 

Socrateslezing 2015: De Rode Hoed, view van bovenAcademische vorming

Naast de rol van burgers en media, hebben academische instellingen een zeer belangrijke rol.
Zij moeten niet, zoals nu, economen opleiden die het huidige financieel-economische taalspel beheersen. Wat we nodig hebben zijn academische instellingen die ‘waarheidssprekers’ vormen. Studenten die maatschappijkritiek leveren en de status quo niet zomaar aannemen. Met de waarheid die zij spreken kunnen ze de gemeenschap behoeden voor collectieve dwalingen. “Wat zou het fraai zijn als dat de missie van economieopleidingen was.”

 

 

Meer weten en links?