'De beeldvorming over ongelovigen is eenzijdig'

15 mei 2017

'De beeldvorming over ongelovigen is eenzijdig'

Door webredactie

In Ongelovig. Vrijdenkers op de vlucht (film en debat) staan afvallige moslims en hun verhalen centraal. Maria Vliek (29) onderzoekt als islamwetenschapper getuigenissen van mensen met een islamitische achtergrond in Nederland en Engeland die niet meer geloven.

Vlieks interesse voor religieuze beleving ontstond toen zij in Kenia woonde en de moslimextremisten van El  Shabaab terrein veroverde. Daarop volgde een master (Religion, Conflict en Globalisation aan de Rijksuniveriteit Groningen) naar identiteitsontwikkeling onder moslimjongeren in Mombassa. Vaak worden conflicten religieus geframed, terwijl vaak ook sociaal-politieke of antropologische factoren een rol spelen, merkte ze. Eenmaal terug in Nederland besloot ze onderzoek te doen naar mensen met een islamitische achtergrond die niet meer geloven, en met name de rol van de getuigenis bij deze groep.

Wat is de beeldvorming over deze groep vanuit de maatschappij?
“Ik denk dat er eigenlijk haast geen beeldvorming over deze groep bestaat. Vaak wordt gedacht dat er een bepaalde groep met migratieachtergrond is, en die is gelovig moslim. Dat er mensen zijn binnen die groep die niet geloven en dat er vele verschillende vormen van geloofsbeleving zijn binnen een migrantengroep wordt sociaal politiek niet goed begrepen of gesimplificeerd. Etnische groepen worden vaak onder een noemer 'allochtoon' genoemd, en dat is dan dat.”

Je constateert dat er nog weinig academisch onderzoek is gedaan?
" Daar zijn denk ik twee redenen voor. Ten eerste is er tot de jaren negentig weinig aandacht besteed aan 'the secular'. Tegenwoordig wordt daar prachtig zelfreflectief onderzoek naar gedaan, wat is de seculiere blik? De beweging van geloof naar ongeloof kan ook een beweging zijn van religieus naar seculier, ik denk daarom dat dit onderzoek ook in die lijn past. Daarbij werden, en worden vaak nog steeds, 'ongelovige moslims' door de maatschappij vaak niet erkend als groep. .”

Waarom is de getuigenis in de antropologie zo belangrijk?
“Het is vooral interessant om te onderzoeken welke afwegingen mensen maken en met name de machtsverhoudingen die spelen. Hoe hebben de machtsverhoudingen van andere mensen invloed op het individu? Wat is daarbij de rol van de seculiere omgeving, de familie en de sociale verwachtingen?"

Wat zijn de motieven om ‘afvallig’ te worden?
Ten eerste word je niet op een dag afvallig. Er gaat vaak een lang proces aan vooraf. En religieuze identiteit is een complex doorlopend proces. Sommige mensen hebben intellectuele redenen de islam de rug toe te keren, bijvoorbeeld omdat ze op de hoogte raken van de evolutieleer en dat dan veel logischer vinden dan de scheppingsleer in de koran. Soms gaat dit ook gepaard met persoonlijke ervaringen of zelfs politieke gebeurtenissen.”

Zoals 9/11?
“ Ja, ik heb mensen gesproken die meer wilden weten over ‘hun’ religie na die aanvallen. Na de bronteksten de hebben bestudeerd kwamen ze erachter dat dit niet bij hen paste, en werden ongelovig.

Wat speelt een rol bij getuigenissen?
“Openbaarheid bijvoorbeeld. Dat is evident bij online anonieme getuigenissen. Mensen doen dat om zich vrij te uiten zonder dat hun positie hun familie in gevaar brengt of dat iemand met het verhaal ‘aan de haal’ gaat. Wat ik interessant vind is dat in Engeland veel meer wordt getuigd dan in Nederland, de netwerken van ex-moslims zijn ook veel sterker.”

Welke verschillen zijn er binnen de groep?
Ik vind het moeilijk om daar nu al uitspraken over te doen, ik zit nog midden in mijn veldwerk. Ik heb wel een verschil opgemerkt tussen mensen die een getraumatiseerd zijn, en mensen die dat niet zijn. Ook wijzen sommigen islam geheel af, terwijl anderen dat niet doen. Ook zijn er mensen die zich eerst oriënteren op een andere godsdienst en pas daarna ongelovig worden. Ieder mens heeft zijn eigen verhaal, en ik ben benieuwd naar die diversiteit.“

Maria Vliek promoveert aan de Radboud University op het onderwerp 'agnostische en ex-moslims in hedendaags Europa'. Zij maakt deel uit van een debatpanel tijden de Lezing + Ongelovig. Vrijdenkers op de vlucht (met film en debat) op17 mei in Nijmegen en op 23 mei in Groningen. 

Meld je aan op www.humanistischverbond.nl/ongelovig