Bas Heijne over ‘hedendaags humanisme’ in Socrateslezing 2011

De abstracte idealen van het humanisme zijn moreel goed, maar ook arrogant, betoogt Bas Heijne onder meer in zijn boek 'Moeten wij van elkaar houden'. De schrijver, essayist, vertaler en commentator is kritisch over het naoorlogs humanisme, maar ook zoekend. Hij reageerde enthousiast op vraag de Socrateslezing te houden. De lezing vindt plaats op 14 december in Den Haag.

Heijne pakt met scherpzinnige en persoonlijke pen een van de grote vragen van onze tijd aan: hoe moeten we het populisme begrijpen en hoe moeten we erop reageren? In zijn analyse zet hij de verlichtingsidealen van redelijkheid en tolerantie af tegen een 'andere' moderniteit, die van het gevoel, het verlangen naar een eigen (groeps)identiteit en trots. 

Naoorlogs humanisme

Het naoorlogs humanisme komt er bij Bas Heijne niet goed van af. De abstracte idealen van het humanisme, waarin ieder gelijke kansen heeft, pluriformiteit goed is en groepsgevoelens te wantrouwen zijn, verwaarlozen de emotionele kant. Ook het verlangen ergens bij te horen en het eigene te prefereren worden verwaarloosd. Het eenzijdig humanisme van abstracte idealen is moreel 'goed' maar ook arrogant.

Abstracte idealen – mede vormgegeven in onze rechtsstaat – zijn moeilijk tot leven te roepen in een mediacultuur die op de persoon en diens emoties is gericht. En naast een individu op zoek naar vrijheid, is de mens ook een groepswezen op zoek naar verwantschap. Kan het humanisme ook aan dit verlangen tegemoetkomen?

Kritisch en zoekend

Heijne is kritisch, maar ook zoekend. Naast zijn kritiek op het naoorlogs humanisme beveelt hij in "Moeten wij van elkaar houden" 'de ware humanist' aan. Deze ziet de mens in zijn veelheid, met idealen maar ook met een besef van menselijke zwakheden. Wie is deze 'ware humanist'?
Wat bedoelt Heijne ermee? En klopt zijn analyse wel? Kan het hedendaags humanisme iets van hem leren. En zo ja, wat?

Over de Socrateslezing

De Socrateslezing wordt sinds 1983 jaarlijks georganiseerd. De lezing geeft commentaar op maatschappelijke ontwikkelingen vanuit een humanistisch perspectief. Vorige jaar sprak Vincent Icke over "De kracht van opmerkzaamheid" . Lees verder

Eerder werd de Socrateslezing uitgesproken door Hans Achterhuis, Anil Ramdas, Roger van Boxtel, Fernando Savater, en Lodewijk de Waal, Beate Roessler & Britta Böhler Rutger Claassen en Arnold Heertje. Lees verder