Eigentijds humanisme schrijft geen moraal voor

Een humanisme dat vaag is en zwijgt over het milieu, dierenrechten, armoede of het bijzonder onderwijs. Dat is het harde oordeel van filosoof, vrijdenker en HV-lid Floris van den Berg over de tekst 'Eigentijds Humanisme' van het Humanistisch Verbond. Is dat terecht? Hoofdredacteur van het document Esther Wit vindt van niet.

Floris van den Berg publiceerde zijn kritiek op het blog Humanistische Denktank in december 2010.
In het artikel Eigentijds navelstaren beweert hij dat het humanisme met Eigentijds Humanisme ontaardt in een persoonlijk en bloedeloos humanisme. Een humanisme dat zich weinig aantrekt van de wereldproblemen en daarover geen heldere standpunten inneemt.

Niets over milieu en onderwijs?

Van den Berg mist vooral een standpunt over ecologie, het milieu en de positie van het bijzonder onderwijs. 'Maar het milieu komt echter wel terug in Eigentijds humanisme', betoogt Wit.
"Misschien niet als uitgewerkt standpunt. Maar dat wil niet zeggen dat we duurzaamheid niet belangrijk vinden. Voor het onderwijs geldt hetzelfde. Zie het document 'Werken aan een menswaardige samenleving': 'Op termijn zouden pluriforme openbare scholen het door de overheid gefinancierde bijzonder onderwijs moeten vervangen."

Geen pamflet voor een betere wereld

Wit gaat in haar verweer kort in op het doel van het document. 'Het document is geen pamflet voor een betere wereld in 10 stappen. Het is bedoeld als tekst op basis waarvan specifieke maatschappelijke thema’s kunnen worden behandeld. Standpunten over maatschappelijke vraagstukken komen niet zomaar tot stand. Ze vloeien voort uit een bredere visie. ‘Eigentijds humanisme’ is bedoeld als deze bredere visie.' 

Filosofisch bezwaar

Daarnaast heeft Wit heeft moeite met de manier van argumenteren van Van den Berg. Een filosofisch bezwaar. 'In zijn reactie gebruikt Floris van den Berg twee argumenten die met elkaar conflicteren. Hij bepleit enerzijds de grootst mogelijke individuele vrijheid -dus geen moraalridders die ons vertellen wat we moeten doen, geen totalitaire regimes, maar een democratie waar iedereen meebeslist - anderzijds, blijkt dat die individuele mensen met hun vrijheid dingen te doen waar Van den Berg het eigenlijk niet zo mee eens is. Vlees eten bijvoorbeeld. Van den Berg wil een vrije samenleving, maar dan wel ingevuld volgens de moraal van hemzèlf. Van den Berg begrijpt ook niet zo goed dat deze moraal nog niet verwezenlijkt is.

Roepen om een betere wereld

Van den Berg wil een betere wereld. De wereld werkt alleen niet zo goed mee. Nog los van het feit dat niet iedereen het eens is met de inhoud, is het de vraag of het roepen om een betere wereld de beste methode vormt. Wie wil nou niet de armoede de wereld uit? Wie wil nou geen schoon milieu, individuele vrijheid, eerlijke mensen, geweldloosheid voor mens en dier en meer van dat moois?
Hij vooronderstelt dat het innemen van een standpunt hiervoor niet alleen een noodzakelijke, maar ook een voldoende voorwaarde is.

Morele afwegingen in een brede visie

Floris van den Berg hanteert twee mogelijkheden: ofwel je kent het goede en hoeft alleen de rest nog maar te overtuigen, ofwel je bent relativist. Het document Eigentijds humanisme probeert morele afwegingen in te bedden in een bredere visie. Daarom is Eigentijds humanisme onderverdeeld in drie elementen: een algemeen mens- en wereldbeeld, een sociaal-politiek streven en het streven naar persoonlijke ontwikkeling. 

Kracht van het humanisme

De kracht van het humanisme als levensbeschouwing is juist dat het niet blijft hangen met het uitroepen van de juiste moraal maar individuen stimuleert zich zo te ontwikkelen dat ze in iedere situatie een eigen morele afweging kunnen maken. Wij denken dat in die beweging vrijheid en verantwoordelijkheid wél samen kunnen gaan. Dat is geen cultuurrelativisme en ook geen navelstaren, zo besluit Wit haar reactie. Lees de volledige reactie van Esther Wit (1000 woorden). 

Esther Wit is Hoofredacteur van het visiedocument Eigentijds Humanisme en Hoofdredacteur van de Humanistische Canon.

Meer informatie

Lees Eigentijds Humanisme 

Gepubliceerd: 16-02-2011