Zonder trias politica dreigt de opstand

Montesquieu was de grondlegger van de trias politica: de scheiding der machten in een wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. We dreigen van trias politica, via duas politica op weg naar unitas politica, vreest ombudsman Alex Brenninkmeijer. Dat leidt tot minder vrijheid en minder openheid.

"Nu is de scheiding van machten in Nederland nooit strikt uitgevoerd", schrijft Brenninkmeijer op  het NJBlog. Want de 'trias' is lang opgevat als systeem van spreiding van macht en verdeling van macht waardoor er een evenwicht van ontstond. Dat heeft sinds Thorbecke zo gefunctioneerd. De omvorming van de trias in een duas politica is op zich te begrijpen omdat de complexe overheidstaak moeilijk uit te voeren blijkt zonder een hechte band tussen regering (uitvoerend) en parlement (wetgevend), die samen het politieke bestuur vormt.

Spanning in de duas politica

Maar door de duas politica is de spanning tussen het politieke bestuur aan de ene kant, en de rechterlijke macht, maar ook instanties als de Raad van State, de Algemene Rekenkamer en de Nationale ombudsman aan de andere kant, groter geworden.
Brenninkmeijer: "De checks and balances komen meer op dit snijvlak tussen politiek bestuur en deze onafhankelijke toetsende instanties te voorschijn. Naast deze Hoge colleges van staat kunnen ook instituten als de WRR, het SCP, het CPB en de DNB genoemd worden. Daarbij moet bedacht worden dat checks and balances niet primair en alléén normatief moet worden opgevat (wat zegt de Grondwet?), maar ook sociaal: macht roept in een samenleving altijd tegenkracht op. Neemt de kracht aan de ene kant door concentratie toe, dan heeft dat belangrijke invloed op het samenstel van krachten in het systeem van checks and balances."

Eenheid van macht

Zonder deze checks and balances dreigt meer eenheid van macht dus, een andere omgang met vrijheid van burgers en minder openheid. Brenninkmeijer luidt dan ook de noodklok. Wij groeien van een 'trias politica' naar een 'unitas politica': het samensmelten van de macht. Maar als je de machtsverdeling niet goed regelt, komt er automatisch opstand. "Macht roept nu eenmaal tegenmacht op. Als binnen ons constitutionele bestel als unitas politica deze tegenkrachten onvoldoende ruimte hebben, dan is onvermijdelijk dat zij extra-constitutioneel hun weg zoeken.
Vormt Occupy hiervan een voorbode?" Lees ook de Brandbrief van de ombudsman

Montesquieu in de Humanistische Canon

Gescheiden politieke machten voorkomen tirannie en maken burgerlijke vrijheid mogelijk. Montesquieu (1689-1755) is de geestelijk vader van de scheiding van machten in een wetgevende, een uitvoerende en een rechterlijke macht (Trias Politica). Daarmee wordt hij een belangrijke grondlegger van de rechtsstaat en ons politieke bestel. De Trias Politica formuleert hij in 1748, in het boek 'De l'Esprit des Lois' - Over de Geest der Wetten. Lees verder in de Humanistische Canon