'Niets is zelfingenomener dan de mens' 

‘Houdt maat en ken uw beperkingen’. Het is één van de spreuken die je kunt lezen op de knoestige balken van de bibliotheek van het chateau waar Michel de Montaigne leefde, studeerde en nadacht. Zijn adagia zijn vertaald uit het Grieks en Latijn door René Willemsen, historicus en voorzitter van de afdeling Amstellanden van Humanistisch Verbond.

Montaigne leefde in de 16de eeuw, toch komen zijn adagia en zijn befaamde Essays ons zo modern voor."Het persoonlijke van de Essays spreekt ons erg aan", denkt Willemsen.Hij ziet naast grote verschillen ook overeenkomsten tussen nu en toen."De tijdsgeest van de 16de eeuw is in zekere zin te vergelijken.
"In de 16e eeuw hadden mensen, net als nu, het idee dat de wereld radicaal en razendsnel aan het veranderen was. De ontdekking van de boekdrukkunst was een revolutie, de grote ontdekkingsreizen van Spanjaarden en Portugezen brachten vele veranderingen en dan waren er nog vele heftige godsdiensttwisten."

Woelige tijden dus die ook hebben geleid tot een verharding en tegenstellingen.
“Grote structurele veranderingen op het wereldtoneel die met horten en stoten tot stand komen, en een zekere verruwing en ontaarding van de politiek ervaren wij ook nu”, denkt Willemsen.

Vrijheid en verdraagzaamheid

Michel de Montaigne stond pal voor vrijheid en verdraagzaamheid in een periode die werd gekenmerkt door intolerantie en godsdiensttwist. In die zin kunnen we wel wat van hem leren.

Willemsen: “Ik maak me zorgen over de verwildering van onze samenleving en over het geweld en intolerantie. Montaigne was een man van het midden, van de redelijkheid waar ik me wel in herken. Hij zei: “Ik geloof, maar mijn geloof zet me niet aan om geweld te gebruiken.”

Anachronismen

Willemsen heeft de aflevering over Montaigne van de tv-serie Durf te Denken gezien.
“Ik vond dat leuk om naar te kijken. Maar als historicus waak ik voor anachronismen. Het biografische aspect, het zelfonderzoek, was zeer belangrijk voor Montaigne, dat komt in de aflevering mooi naar voren. Maar Montaigne stond natuurlijk op de schouders van grote klassieke voorbeelden. Zo sprak hij op zijn zesde al Latijn. Montaigne vergelijken met een blogger is leuk bedacht, maar je moet niet vergeten dat hij heel zorgvuldig te werk ging en vaak jaren over zijn Essays deed.
Hij ging niet over één nacht ijs."

Groei ondanks berperkingen

De opdracht aan de mensheid van Montaigne was om je eigen levensfilosofie te ontwikkelen. Wat is die van René Willemsen?
"Dat vind ik lastig. Wat me aanspreekt in zijn werk is het uitgangspunt dat je kunt blijven groeien. Ik vind dat het leven geen zin heeft, behalve dan de zin die je er zelf aan geeft. De mens kan worden die hij in potentie is; volgroeien tot wie hij in wezen is. Dat is ook mooi aan het humanisme. Een goede opvoeding en goed onderwijs helpt daarbij natuurlijk.”

Aan de menselijke groei zaten voor Montaigne grenzen. Of beter gezegd: juist door het kennen van je beperkingen, kan je groeien. Montaigne was zowel optimistisch als sceptisch over de mens.
Het weten van de mens is beperkt. De spreuken op balken van het plafond zijn daar getuige van: onderzoek je leven, schort je oordeel op en wees niet wijzer dan nodig. 

“De enige zekerheid die we hebben is dat niets zeker is en dat niets erbarmelijker en zelfingenomer is dan de mens.” (Citaat van Plinius de oude)

Lezing

Op 22 november 2011 van 19:30 tot 21:30 houdt René Willemsen een lezing in Sociëteit 'De Tweede Uitleg' Nieuwe Looiersstraat 29, Amsterdam
Lees verder

Meer informatie

De Adagia van Michel de Montaigne. Vertaald uit het Latijn en Grieks met toelichting door Dr. René Willemsen (Uitgeverij Ad. Donker, Rotterdam, ISBN 978 90 6100 658

Boek bestellen?

Via de site van de uitgever Ad. Donker.

Humanistische Canon

Lees verder in de Humanistische Canon