Een hartstochtelijke oproep voor sociale zelfontplooiing

Filosoof en hoogleraar Joep Dohmen ergert zich; aan middelmatigheid, holle vrijheidsdrang, egoïsme en consumentisme. Dat zegt hij in een interview met Filosofie Magazine (Okt. 2010) dat vanaf vandaag online is. In zijn nieuwste boek 'Brief aan een middelmatige man' pleit Dohmen voor een ethiek van sociale zelfontplooiing.

Dohmen richt zijn giftige pijlen in het interview op de morele leegheid in de samenleving.
Een samenleving die mensen tot 'verlangenmachines' lijkt te degraderen. 'Dag en nacht zijn we verlangmachines, en daar moet je de vinger achter proberen te krijgen. Je wilt eten, drinken, muziek, seks, maar ook: vriendschap, werken, je leven doorbrengen met iemand. Het gaat erom die verlangens te ordenen, te begrijpen, en je af te vragen wat je nu eigenlijk echt zelf wilt. Je moet leren om ergens achter te staan, en dat vervolgens in praktijk brengen. Door je je wil toe te eigenen, word je vrijer.'

Sociale zelfontplooiing

Dohmen pleit in zijn boek voor een nieuwe bestaansethiek die deze vrijheid dichterbij moet brengen, maar waarin ook verantwoordelijk voor anderen belangrijk is. Die bestaat uit twee elementen, zo licht hij in Filosofie Magazine toe. 'Ten eerste uit de notie dat vrijheid heel belangrijk is, maar veel moeilijker te verwerven dan we denken. Ik heb van Michel Foucault geleerd dat het om een vrijheidspraktijk gaat. Ten tweede dat vrijheid geen doel in zichzelf is. Waarden als zorg, verbondenheid en rechtvaardigheid overstijgen de vrijheid. Politiek rechts heeft altijd de vrijheid verdedigd en links de solidariteit. Maar ze horen bij elkaar! Dan is het leven pas werkelijk zinvol. Ik zoek een middenweg tussen beide extremen, en dat is sociale zelfontplooiing.' 

De middelmatige man

Een theorie waar de middelmatige man die Dohmen in zijn boek opvoert iets aan zou kunnen hebben. Deze man is een briefschrijver aan de Volkskrant die wanhopig de vraag stelde hoe hij eindelijk toch met zijn 'talentjes' in 'iets' zou kunnen uitblinken. De vaagheid en onkunde die uit zijn woorden blijken, zijn voor Dohmen aanleiding voor een oproep het leven zelf richting te geven. De brief is een ideale vorm om de historische en theoretische onderbouwing te geven voor de levenskunst als zelfzorg die Dohmen schetst. Daarbij zijn zelfkennis, oefening en morele oriëntatie
de sleutelwoorden.  

Cultuur van zorg

De interviewers van Filosofie Magazine (Frank Mulder en Freek Koster) vragen zich af hoe een moraal van vrijheid en verantwoordelijkheid tot stand kan komen.
Dohmen:‘We moeten ons een cultuur van zorg eigen maken, waarin we aandacht hebben voor elkaar. Dat begint er al bij dat je ziet dat je iemand even moet helpen z’n fiets in het rek te zetten. Walker noemt dat een 'geografie van verantwoordelijkheden': welke aandacht zijn we elkaar verschuldigd? Net als vrijheid is verbondenheid een hachelijke zaak.’

Egoïsme en een goede wil

Het klinkt soms een beetje rationeel, soms willen we juist niet helpen?
‘Ja, natuurlijk, dat egoïsme zit ook in ons. Maar die andere kant – sympathie – zit ook in ons.
We moeten Hobbes en Hume met elkaar verzoenen. Maar jullie hebben gelijk: theorie is niet genoeg. Stap twee is een goede wil ontwikkelen en dan oefenen.’

Levenskunst

Volgens Dohmen valt levenskunst wel te oefenen natuurlijk, met name op scholen. Daarom heeft hij een werkmethode ontwikkeld om docenten te vormen in levenskunst.
‘In een van de onderdelen laten we ze bijvoorbeeld werken aan hun levensverhaal. Ze moeten verwoorden wie ze zijn, waar ze vandaan komen, door wie ze zijn beïnvloed en hoe anderen hen zien. Veel mensen hebben echt geen idee. In een ander onderdeel moeten ze – bijvoorbeeld naar aanleiding van een filmfragment of een tragedietekst – nadenken over hun waarden en motivaties, en hoe die hun keuzes beïnvloeden.’

Volgens Dohmen is er wel schroom om over levensvragen te praten. Zelf merkt hij dat ook als docent aan de Universiteit voor Humanistiek.Ik merk dat jonge mensen helemaal niet kunnen omgaan met vrijheid en solidariteit.
'Ik vraag mijn studenten weleens hoe ze met hun liefje omgaan. Hebben ze een wij-agenda, of alleen twee ik-agenda’s? Het laatste, natuurlijk. Ze zijn verschrikkelijk bang voor hun hachje.’

Dohmen is hoogleraar Wijsgerige en Praktijkgerichte Ethiek aan de Universiteit voor Humanistiek 

Boek bestellen?

Het boek van Joep Dohmen 'Brief aan een middelmatige man: pleidooi voor een nieuwe publieke moraal' kunt u onder meer bestellen bij bol.com

Meer informatie

Lees het interview met Joep Dohmen op de site van Filosofie Magazine en een interview op deze site over dit onderwerp.

Meer kijken. lezen en luisteren

Lees verder in ons webdossier